Sponsered

Friday, February 28, 2014

Bactrians, Saka Scythians and Tocharians


Bactria :
Bactria (Bâkhtriš): country in northern Afghanistan, in Antiquity famous for its fierce warriors and its ancient religion, which was founded by the prophet Zarathustra.
If there was ever a region that can be described with the old geographical cliché that it is a country of opposites, it must be Bactria. Situated between the Hindu Kush mountain range in the south and the river Oxus (Amudar'ya) in the north, it is essentially an east-west zone that consists of extremely fertile alluvial plains, a hot desert, and cold mountains. The contrast between the country's fertility and desolation was already noted in Antiquity (e.g., by the Roman author Quintus Curtius Rufus); the presence of all types of landscape helps to explain why agriculture and urbanism started early in Bactria.
Bactria (Bactriana, Bākhtar in Persian, also Bhalika in Arabic and Indian languages, and Ta-Hsia in Chinese) was the ancient Greek name of the country between the range of the Hindu Kush and the Amu Darya (Oxus); its capital, Bactra or Balhika or Bokhdi (now Balkh), was located in what is now Afghanistan. It is a mountainous region with a moderate climate. Water is abundant and the land is very fertile.Bactria was the home of one of the Iranian tribes. Modern authors have often used the name in a wider sense, as the designation of all the countries of Central Asia.
Bactria was the homeland of Aryan tribes who later moved south-west into Iran, South Afghanistan, North Pakistan and North-WesternIndia around 2500-2000 BC Later it became the north province of the Persian Empire in Central Asia.(Cotterell, 59) It was in these regions, where the fertile soil of the mountainous country is surrounded by the Turanian desert, that the prophet Zarathushtra (Zoroaster) was said to have been born and gained his first adherents. Avestan, the language of the oldest portions of the Zoroastrian Avesta, was once called "old-iranic" which is related to Sanskrit. Today some scholars believe the Avestan-Language was the western dialect of the Sanskrit because both languages are the oldest Indo-Iranian language of Aryans we know. With the time the Avestan-Language became developed by own western style.
Bactria was bounded on the south by the ancient region of Gandhara. The Bactrian language is an Iranian language of the Indo-Iranian sub-family of the Indo-European family.
Bactrian was probably spoken by the local populations of Bactria when Alexander the Great invaded the area around 323 BCE, inaugurating a two-century period of Hellenistic rule by the Seleucid Empire and the then the Greco-Bactrian kingdom.

Greek rule ended around 123 BCE with the invasions of the Yuezhi ( Kushans) from the North, who adopted the Greek alphabet to write the local Bactrian language, a case which is unique among Iranian languages. Before that time, Bactrian was written in the Aramaic alphabet.

Bactrian seems to have been, together with Greek, the official language of the Kushans, descendant of the Yuezhi, and was used in their coins and inscriptions. In 1993, the Bactrian Rabatak inscription was discovered, recording that under the Kushan king Kanishka (c. 120 CE), use of the Greek language was officially discontinued. The territorial expansion of the Kushans helped propagate Bactrian to Northern Indiaand parts of Central Asia, as far as Turfan where Buddhist and Manichean inscriptions in Bactrian can be found.

The phonetic composition remains very hard to know for sure, because not all phonemes can be distincted from written documents. Supposedly, there were 9 vowels (all long and short, except short o), which could be reduced easily due to phonetic processes. The consonant mutations included *d > l, *c > dj, -rs- > -s'- etc. In general, Bactrian phonetics has features both seen in modern Pashto and in Middle Iranian Parthian and Sogdian.

In morphology, Bactrian went rather far from ancient languages than other Iranian tongues. The gender disappeared, only 2 noun cases were preserved (direct and indirect), the ancient inflected forms of the past tense were replaced. The language used a definite article i.

According to Professor Nicholas Sims-Williams of SOAS, University of London, who is the leading expert of the Sogdian and Bactrian languages, gave a lecture on the discovery and decipherment of Bactrian documents, written in the little-known Iranian language of Ancient Afghanistan in modified Greek script, at the Ancient Orient Museum in Ikebukuro, Tokyo, on September 23.

During the first centuries of the Christian era, Bactrian could legitimately have been ranked amongst the world's most important languages. As the language of the Kushan kings, Bactrian must have been widely known throughout a great empire, in Afghanistan, Northern India and part of Central Asia. Even after the collapse of the Kushan empire, Bactrian continued in use for at least six centuries, as is shown by the ninth-century inscriptions from the Tochi valley in Pakistan.


and the remnants of Buddhist and Manichean manuscripts found as far away as the Turfan oasis in western China. (This slide, for instance[Slide 212KB], shows the unique fragment of a Bactrian text written in Manichean script, which forms part of the Turfan collection in Berlin.) The career of Bactrian as a language of culture thus lasted for close to a thousand years.


Until forty years ago virtually nothing was known of the Bactrian language except for the legends on the coins of the Kushans and their successors. The Kushan coins are inscribed in Greek letters of an angular type, apparently imitating a style of writing used for monumental inscriptions. In principle these legends are not particularly difficult to read, but their content is limited to the names and titles of kings and deities. The coins of the later rulers of Bactria --- Kushano-Sasanians, Kidarites, Hephthalites, Turks, and so on --- are written in a cursive script, imitating manuscript styles, which has proved much more difficult to decipher. Some tiny scraps of manuscripts in a similar cursive script were also known, but they were too few and too incomplete to offer any realistic prospect of interpretation.

Although I have only been able to describe a small part of an immense new body of material, I hope that I have said enough to show that it will throw new light on many aspects of the history and culture of ancient Afghanistan. But as yet I have hardly mentioned its importance for Iranian historical linguistics, though for me personally this is its chief fascination .

This slide shows a small selection of forms which illustrate the position of Bactrian amongst the Iranian languages. In particular I have chosen forms which show the connection between Bactrian and the languages of the surrounding area: medieval Sogdian and Choresmian; modernPashto, Yidgha-Munji, and Ishkashmi. Such forms support the conclusion which Henning reached on first acquaintance with the new language that it is "in its natural and rightful place in Bactria" and justify his decision to name it Bactrian.



In many cases the new material confirms or contradicts views originally reached on the basis of limited evidence. For instance, Gershevitch's controversial interpretation of lruh-minan in the Surkh Kotal inscription as the plural of a putative *lruh-min "enemy" receives strong support from the contexts in which the later form druh-min occurs. It is particularly impressive that the new texts provide examples of many previously unattested Bactrian words whose existence had already been postulated by Martin Schwartz on the basis of their occurrence as loanwords in other languages of Central Asia.


Bactrian coin: an imitation 
of an Athenian drachma 
(British Museum, London)

The Hindu Kush, which marks the fault line of the Iranian and Eurasian tectonic plates, runs more or less from the east to the west, and many small rivers run down from its slopes to the north, deposeting sediments on the foothills and the plain that runs parallel to the mountain range. Consequently, this is a very fertile area, where farmers produced wheat and barley in very ancient times. Their culture, known as the Bactria-Margiana Archaeological Complex (BMAC), can be dated to c.2200-1700 and is sometimes associated with the arrival of the Indo-Iranians.


Figurine from Bactria, c. 
2000 BCE. (Louvre, Paris)
Once, there had been a semi-arid zone between the fertile area and the river. Some of the mountain streams, however, had reached the river Oxus, and had formed lush corridors through the steppe. When the farmers started to dig canals to irrigate fields immediately north of the foothills, however, the waters disappeared from the arid zone and it changed into a desert.

So, after 2000 BCE, several parallel zones can be discerned:
the Hindu Kush mountains in the south; 
the foothills and the fertile agricultural zone; 
the desert; 
the river Oxus.


North of the river was the steppe, which was occupied by Sogdian nomads, with whom the Bactrians must have exchanged products.

According to some scholars, the Bactrian prophet Zarathustra lived in the second half of the second millennium. He is the founder ofZoroastrianism and reformed aspects of an older religion. Archaeologists have tried to see traces of this older religion in the BMAC, but decisive proof is lacking. Besides, it must be noted that there are scholars who date Zarathustra in the mid-first millennium, which makes it very implausible that there is continuity from the BMAC to Zoroastrianism.


A modern picture of 
Zarathustra

However this may be, Bactria was incorporated in the Achaemenid empire as a special satrapythat was sometimes ruled by the crown prince or intended heir (mathišta). The country north of the Oxus, Sogdia, was at times part of this satrapy. The capital of Bactria was Bactra (Balkh, near modern Mazâr-e Sharîf), an important city in the history of Zoroastrianism. It is known to have had a sanctuary dedicated to the goddess of water and fertility Anahita, and is called "the town with the high-lifted banners" in the Avesta, the sacred book of the Zoroastrians.

When Darius I the Great reorganized the Persian empire and created formal satrapies, the Bactrians and the otherwise unknown Aeglians were reckoned to be one tax district, which was supposed to pay 360 talents every year. The Bactrian warriors were famous: they are known to have been part of the army of Darius' son and successor Xerxes, who invaded Greece in 480. Herodotus mentions their turbans, bows, and spears, and tells that they were employed during the battle of Plataea in 479.

The Greeks knew no nation beyond Bactria. When the Athenian playwright Euripides wanted to write that the god Dionysus was born in the far east, he called it Bactria, and the philosopher Aristotle of Stagira argued that from the Hindu Kush, one could see the eastern Ocean.

From coins, it can be deduced that these exiles managed to keep in touch with the motherland. Another group of Greek settlers was called the "Branchidae" and descended from a group of priests that had once lived near Didyma (near Miletus) and had been taken captive by the Persians.

In 329, the Macedonian conqueror Alexander the Great arrived in Bactria, after a heroic crossing of the Hindu Kush. His opponent, the Persian leader Artaxerxes V Bessus, had expected an invasion from Aria in the west, and had destroyed the countryside, but Alexander arrived from the southeast. He captured Bactra, passed through the desert (text) and crossed the river Oxus. For the Iranian tribesmen inBactria and Sogdia, the shock was too much, and their leader Spitamenes arrested Bessus, who was handed over to Alexander's colonelPtolemy.

However, the Macedonian occupation of Sogdia and Bactria was not to be uncontested. Almost immediately after Alexander had decided to build a new city, called Alexandria Eschatê, 'the furthest Alexandria' (modern Khodzent), the Sogdians revolted, because they did not like urban settlements in their nomadic country. Another reason for this revolt was Zoroastrianism: the Zoroastrians did not want to soil the sacred earth or fire with dead corpses, and therefore exposed their dead to the vultures and dogs. The Macedonians were shocked and Alexander forbade this custom. Another cause may have been cattle raiding. It is impossible that the invading army did not confiscate cows - the only sin that was condemned explicitly in the Zoroastrian creed. All this was unacceptable to the Sogdians, and Spitamenes became their leader.


A mounted archer 
(British Museum, London; ©**)

Many Bactrians sympathized with the insurrection, and Spitamenes knew how to exploit this. His mounted archers came dangerously close to the walls of Bactra. However, the Macedonians were able to overcome the revolt. Alexander's friend Hephaestion founded several new cities (including, probably, the one excavated near Ai Khanum). In the spring of 327, Bactria was more quiet, and Alexander married a native princess named Roxane to create more sympathy. Many Greek mercenaries -perhaps 30,000 men- were left behind as an occupation force when the Macedonian army crossed the Hindu Kush to invade the Punjab.

When Alexander was almost mortally wounded during the siege of the city of the Indian Mallians (early in 325), the Greek settlers in Sogdia and Bactria revolted and decided to march home. They were supported by the native population, who wanted to get rid of their new masters, leave the cities, and take up their old way of life. Order was restored, but a new insurrection in the summer of 323 (after thedeath of Alexander) was never really suppressed, although Alexander's successor Perdiccas had sent an army commanded by Peithon(text).

Peithon had wanted to save the Greek settlers, but they were killed by his army. From now on, there were insufficient Europeans to keepBactria occupied. At the same time, war broke out between Perdiccas and several of Alexander's commanders, and it was only in 308, afterSeleucus I Nicator had won the Babylonian War, that a new European army could invade Bactria again. From now on, Bactria belonged to the Seleucid Empire, and Seleucus' son and successor Antiochus I Soter was for some time governor of the eastern satrapies, as if he were an Achaemenid mathišta.


Greek-style capital from Balkh
The Greeks and Macedonian living in Bactria were now cut off from the European west. They became an independent kingdom, led by a man named Diodotus, who had already supported the Parni. Although the Seleucid king Antiochus III the Great invaded Parthia and Bactria in 206, the Bactrians were able to retain their independence. King Euthydemus appears to have been a powerful man. In 184, the Graeco-Bactrian kingdom seized Gandara and the Punjab, where the power of the Indian Maurya dynasty was in decline. Euthydemus' son Demetrius settled in Taxila, which he refounded as a Greek city (Sirkap).


Graeco-Bactrian coin 
(Taxila museum)

In c.130, the Graeco-Bactrian kingdom came to an end: the Sacae nomad ( Scythians ) from the north, who had often made incursions, broke through, and in 110, they were also present in India. There were many small kingdoms, which have produced a remarkable variety of coins.

In the first century CE, the Yuezhi nomads or Kushans reunited Bactria and the Punjab. From their capital Peshawar in Gandara, the new kings ruled a powerful Buddhist empire, in which Indian, Iranian, Sacan, Parthian, and Greek elements were integrated. The Silk roadconnected Bactria with the Roman Empire in the west and China in the far east


Bactrian language was completely assimilated by the Persian and later by Turkish language, which spread in Tocharistan. This process is believed to take place until the 12th century. Some Bactrian tribes moved south, some north-west who saved partially thier languages



The Bactrians are one of the ancestral lines of the modern-day Pashtuns, Tajiks, Dards, and Pamirians . Some bactrians who lived aroundOxus were assimilated by Altic people


Pashtuns are classified as an Iranian people (Iranic People), possibly as partial modern-day descendants of Bactrians and Saka-Scythians, an ancient Iranian group.[28] According to academic Yu. V. Gankovsky, the Pashtuns began as a "union of largely East-Iranian tribes which became the initial ethnic stratum of the Pashtun ethnogenesis, dates from the middle of the first millennium CE and is connected with the dissolution of the Epthalite (White Huns) confederacy."[29] Early precursors to the Pashtuns were Old Iranian tribes that spread throughout the eastern Iranian plateau.[30][31] The Pashto-speaking Pashtuns refer to themselves as Pashtuns or Pukhtuns depending upon whether they are speakers of the southern dialect or northern dialect respectively. In terms of phenotype, the Pashtuns overall are predominantly aMediterranean Caucasoid people,[32] although light hair and eye colors are not uncommon, especially among remote mountain tribes.







Haraiva (Aria)

The Aryans first settled on the Oxus (AMU DARYA in BACTRIA) around 4000 B.C. They called this river the Sarasvati and here Vedic culture developed. Around this time agriculture begins, allowing the population to move from the foothills into oases along the rivers that flow into the Central Asian desert. The new settlements include large fortified buildings. 

Seen in isolation, the Rigveda is undateable. However, by placing it in the context of external evidence some useful time brackets can be assigned. The reference to copper, harnessing of domesticated horse for transport and draft, and use of wheeled-vehicles show that the oral tradition of the Rigveda is from around 4000-3000 BC.

The 2 rivers Sarasvati (Oxus) and Drishadvati (Jaxartes) represent Ikshvaku. Mr. Gangaram writes:” The Aryan civilisation was centered around the Sarasvati and Drishadavati rivers. We know that the goddes Sarasvati is also called Vaks (speech) and that the Sarasvati (daugher of the lake, sea) river is called Va(m)ksu in the Mahabharata. The Greek word Oxus is a corruption of Vaksu. The other river Jaxartes (Caks-sar(i)tes means eye-river) is. Drishadvati which means daugher of the eye (or stone). (Drish means: to see). The one river signifies sight while the other signifies speech. There is a relationship with Iksh-vaku (sight-speech), the well-known sage. Iksh-vaku is the great grandson of sage Kashyapa. The 2 rivers represent Iksh-vaku (see-speak), while Kashyapa is the Caspian sea, which in Vedic times was called Kasyapa Mira. Scientists have shown that the 2 rivers used to flow in the Caspian sea, before they changed their course and emptied in the Aral sea. This could be the cause of the southward movement of the Aryans. The Vedic river Raha ro Rasa is identified with the Volga river, which in old slavonic languages is called Rasa, from which Russia derives its name”.). 

The Aryans called their country Arya-varta or shortly varta. Later on varta was corrupted to varat, barat which in modern times is mistaken for Bharat a character from the Mahabharata. 

Bunsen however states that around 4000BC or earlier the Ayans were living on the Oxus or Sarasvati banks, around 3000 BC they were in Bactria and they reached the Indus around 2000 BC and in 1000 BC they reached Ceylon (Vambery, Bunsen, iii. 584,586), but some scolars object to this and state that the Aryans were much earler in the Indus/Ganga region). 
From the Oxus river the Aryans reached the Tarim Basin around 3000 BC. Recently Aryan Nordic type mummies from around 2000 BC have been found in his ormer part of Aryavarta.

Alexander the Great invaded Bactria, Arya and Arachosia in 332 BC. He built Alexandrias in many parts of the country. Later, one of his generals founded the Greco-Bactrian Kingdom in the north of Afghanistan which lasted two centuries.

Buddhism began to penetrate Afghanistan around 250 BC and from the 1st century to the 7th, it flourished in one of its greatest centers in the beautiful valley of Bamiyan where today the two giant statues of Buddha (the tallest in the world) carved in the face of a cliff, are one of the wonders of the world

According to the historians, the same Bactrian Aryans were the ancestors of the Eastern Iranian tribs (Tajiks, Pashtuns, Ossetians, Pamirians) they had settled in the areas of Balkh, Herat, Kabul and Gandhara. They gave it the name of Aryana. In the hymns of reg Veda, there was a clear-cut indication of sindho (inus) , kubha (Kabul) , kurrma (kurram) , gumati (gumal) suvastu (swat) and other rivers of the area. Above all, according to bakhtar shah zafar, the philologists agree that Pashto joined hands with the Aryans group of languages. Abdul hye habibi, the most eminent scholar, has given a list of Pashto words, which resemble other languages of house of Aryans.

In historical times, the Arians lived in the country along the river Arios (the modern Hari Rûd), which is more or less identical to theAfghanistan province of Herât (Arya). The Aryans moved later south-west into Iran and into North-Western India around 2500-2000 BC . There were large deserts surrounding the fertile river valley.

From the late seventh or early sixth century BCE, the Arians were subjects of the Medes, and their country became a satrapy of theAchaemenid empire when king Cyrus the Great defeated the Medes (550 BC).

During the civil war of 522/520, the Arians seem to have remained quiet. Under Persian rule, the Arians started to live in towns; the Greek geographer Ptolemy of Alexandria (Geography 6.17.3) states that there were many towns and villages in the valley of the river, and that there were nomadic tribes who were living in the mountains. The center of the Persian government was the palace at Artacoana, which is usually identified with the modern town of Herât (Arya)

In September 330 BC, the Macedonian king Alexander the Great conquered Aria in pursuit of the leaders of the Persian national resistance, king Bessus and the last satrap of Aria, Satibarzanes. Alexander used siege towers to take Artacoana; the inhabitants were killed or sold as slaves. The empty town was rebuilt and called Alexandria.



After Alexander's death (in 323), Aria became a stable part of the Seleucid empire -ruled by a Macedonian dynasty- for more than half a century. However, after 240, the neighboring countries Bactria and Parthia became independent from their Macedonian overlords. Aria was part of the new Bactrian kingdom, although the Seleucid king Antiochus III the Great managed to extend his realm to the east between 208 and 190. His son Antiochus IV Epiphanes sent a general, Eucratides, to do the same in 167, but the Parthian king Mithridates I outsmarted him and seized almost all Afghanistan. From now on, Aria was part of the Parthian empire.

In Antiquity, Aria was famous for its wine. It is mentioned in the Avesta as one of Ahuramazda's special creations (Vendidad, Fargard 1.9). 
эх сурвалж: http://lukferi.webs.com/

Friday, January 31, 2014

Неандертал хүн

Орчин үед уран зураачид Неандертал хүний талаархи сэдэвт бүтээл бүрт хувь хүнийхээ уран мэдрэмжид тулгуурлан бие махбодийн дүр төрхийг хэлвэрдэж урлахаа бүрэн больжээ. Учир нь Неандерталчуудын талаархи цэгцтэй шинжлэх ухааны мэдээллүүд гарч ирсэн цагаас хойш тэдгээр мөхсөн эртний хүмүүс нь сармагчинтай (Адгуустай) хэлвэрийн хувьд эн зэрэгцэх төсөөллийг бүр мөсөн өөрчилr тэд хүний үүсэл хөгжлийн гинжин хэлхээнээс салж сарнисан нэгэн мөхсөн зүйл болохыг илэрхийлж чадсан агаад бие бүтэц болоод амьдралын дүр төрх хүнээс ялгагдах юмгүй гэх шинжийг илэрхийлж байна.
01.31.14

Monday, December 2, 2013

ТӨМӨР ЗЭВСГИЙН ТҮРҮҮ ҮЕ ЧАНДМАНИЙ СОЁЛ

Газрын хөрсөн дээр ямар нэгэн тодорхой мэдэгдэх шинж тэмдэггүй байсан археологийн дурсгалууд салхи, цас, усны үер болон газар шорооны ажлын явцад илэрч олдох тохиолдол байдаг. Ингэж олдсон томоохон дурсгал бол газар шорооны ажлын явцад илэрсэн Увс аймгийн Улаангомын ойролцоо, баруун хэсэгт орших хурц улаан шар өнгөөрөө онцгойрох Чандмань уулын төмөр зэвсгийн түрүү үеийн булшнууд юм. түүхийн олон цаг үеийн 300 гаруй булш, хөшөө дурсгал байгаагаас 70 гаруйг малтан судлаад байгаа юм. 

Чандмань уулнаа малтсан шороон далантай дүнзэн бунхант булш, приамид хэлбэрийн далантай булш, чулуун далантай авсгүй булш, чулуун хайрцган австай булш үндсэн дөрвөн төрлийн булш нь урьд манай улсын нутгаас олдож байгаагүй булшны шинэ хэлбэр төрх бөгөөд эндээс хөдөлмөрийн багаж, зэр зэвсэг, гоѐл чимэглэлийн холбогдолтой олон зуун эд өлгийн дурсгал илрүүлэн олсон нь монгол нутагт төмөр зэвсэг үйлдвэрлэлд нэвтэрсэн он цагийг тодотгоод зогсохгүй, тэр үеийн аж ахуй, нийгмийн байгууламж, оюуны соѐлыг судлахад чухал ач холбогдолтой юм. Энэ талаар дэлгэрэнгүй авч үзье.

ТӨМӨР ЗЭВСГИЙН ТҮРҮҮ ҮЕ ЧАНДМАНИЙ СОЁЛ 

Монгол орон хүн үүссэн өлгий нутгийн нэг хэмээн тооцогддог билээ. Улаангомын сав газар бол эртний их түүхтэй, соёл иргэншлийн өлгий болсон нутаг юм. Хархираагийн нуруунаас буусан олон голуудын үржил шимт хөндий . Улаангомын сав нутаг нь нэн эртнээс хүн оршин амьдрах таатай нөхцөлийг бүрдүүлсэн бүс нутаг байж түүхийн олон үеийн дурсгалыг өөртөө агуулсаар иржээ.Монгол алтайн нуруу, их нууруудын хотгор нь эртний хүмүүсийн өлгий нутгийн нэг байсан нь Монгол төдийгүй дэлхийн хэмжээнд яригдах цөөн хэдэн дурсгалууд эндээс олдсонтой холбоотой. Тэр дундаа Улаангомын хэмээн тодотгогдох Чандманий соёл бол Монгол, Төв ази төдийгүй дэлхий дахины хэмжээнд яригдах бие даасан цогцолбор соёлын нэгэн мөнөөс мөн ажээ. 

Эл дурсгал нь хүрэл, төмрийн түрүү үеийн хоёр томоохон иргэншил болох дорнод монголын дөрвөлжин булш, дундад азийн скифийн соёл иргэншилийн холбоосон дээр оршиж тэр утгаараа энэ хоёр соёл иргэншлийн агуулгыг аль алины нь онцлогийг өөртөө агуулсан ихээхэн өвөрмөц онцлог бүхий дурсгал.Монголын төмөр зэвсгийн түрүү үе буюу мэө VII-III зууны үед холбогдох иж бурэн дурсгал бол Увс аймгийн Улаангом хотын дэргэдэх Чандмань ууланд буй цогцолбор соёл юм. Анх 1972 онд Улаангом хотноо газар шорооны ажил хийж байсан хүмүүс барилгын шороо хайрга Чандмань уулын бэлээс авах үед дүнзэн хашлагатай булш ил гарч, ийм булш байгааг олж мэдсэн ажээ. 

Чандмань уул далайн түвшнээс дээш 1100 өндөр, улаан боржин чулуунаас тогтсон бөгөөд эртнээс нааш тахилгатай байсан нь олон зүйлээр илэрч байдаг.Мөн онд энэ тухай Г.Жамъян, Т.Бямбадорж нар Шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэнд мэдээлсэн ажээ. Уг мэдээллийн дагуу доктор Д.Дорж газар дээр нь ирж тандалт үзлэг хийн томоохон дурсгал мөн болохыг нь тогтоож, дараахан Д.Наваан, В.В.Волков нарын удирдсан "Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан хээрийн шинжилгээний хүрэл төмрийн түрүү үе судлах анги" судлан шинжсэн байна.1972-1974, 1981-1982 онуудад нийт 56 булш малтан шинжилсэн ажээ. Энэхүү дурсгалыг судлан шинжээд эндээс олдсон дурсгалуудыг адил төстэй дурсгалуудтай харьцуулан судлаад бие даасан соёл мөн болохыг тогтоон "Чандманий соёл" хэмээн нэрийджээ. "Чандманий соёл" нь МЭӨ VII-III зуунд холбогдоно. 

"Чандманий соёл"-ыг тусгайлан олон жил судалсан хүн бол археологич Л.Цэвээндорж юм. Уулын эргэн тойронд түүхийн олон үед хамаарах 300 орчим булш, хөшөө дурсгалтай бөгөөд 70 гаруй булшийг малтан шинжээд байна. Чандмань уулын булшийг гадаад хэлбэр, булшны зохион байгуулалт, үхэгсэдийг хэрхэн оршуулсан зан үйл зэргийг нь шалгуур болгон дөрөв ангилсан байна.

1. Том дөрвөлжин чулуун далантай булш: Пирамид хэлбэрийн том чулуун далантай булш Чандмань уулнаа арав гаруй байгаа бөгөөд энэ төрлийн булшнаас төлөөлөл болгон хамгийн хойт захын нэгэн булшийг малтан шинжилсэн байна. Энэ булш 10x10 хэмжээтэй төв дундаа 1 м, захаараа 0,5 м өндөр пирамид хэлбэрийн чулуун -далантай бөгөөд далангийн суурь, хормойн дөрвөн талыг дунджаар 1,1x0,7x0,5 хэмжээтэй чулуугаар чигжиж овоолон бутээсэн байна. Булшны төв хэсэг дэх бунхнаас хүн амьтны эмх замбараагүйгээр байрласан яс их хэмжээгээр гарсан бөгөөд тонуулчид бусниулсан нь мэдэгдэнэ.

2. Чулуун далантай авсгуй булш: Энэ төрлийн булш нь чулуун далангийн дор 1,3-1,8 м гүнд нүх ухаж дотор нь эр, эм хоёр хүнийг нэгийг нь хөлийг нь атийлган баруун ба зүүн хажуугаар нь хэвтүүлж толгойгоор нь баруун хойд зүгт хандуулсан, нөгөөг нь хоёр хөлийг нь жийлгэж хоёр гарыг нь биеийг нь дагуулан гэдрэг харуулж хэвтүүлээд толгойгоор нь мөн хойд зүгт хандуулсан байдалтайгаар зохион байгуулсан байх ажээ.

3. Жижиг чулуун австай булш: Энэ төрлийн булшнаас Чандмань уулнаа 20 гаруйг малтан шинжилжээ. Эдгээр булш нь газрын хөрснөөс авсыг таглаж тавьсан чулуу нь ил гарсан байдлаар мэдэгдэх бөгөөд 0,8-1 м-ийн гүнээс чулуун авс гардаг. Чулуун авсанд гол төлөв 1-2 хүнийг хоёр хөлийг нь ихэд атийлган баруун буюу зүүн хажуугаар нь хэвтүүлж, толгойгоор нь баруун хойд зүт хандуулан тавьдаг байжээ. Зарим булшнаас хүний бүтэн яс гараагүй боловч антропологийн судалгаанаас үзэхэд хэд хэдэн өөр хүний яс байсан нь их сонирхолтой юм. Энэ төрлийн булшнаас хүрлээр хийсэн бэл, арал, хутга, чинжаал, байлдааны зээтүү, гурван хянгатай шөрөгт зэв, гоёл чимэглэл, гоёл чимэглэл, саадагны гох, ясаар хийсэн шөрөг, хавтгай ясан ялтас, сумны ясан зэв, төмөр хутга, шөрөг, хадаас, явуу, алаг бөөртэй шилэн эрхи, шавар ваар сав зэрэг эд өлгийн зүйлс олдсон байна.

4. Дунзэн бунхантай шороон булш: Дүнзэн бунхантай булшыг гүн ухаж дотор нь 2,5-3 м орчим урттай бүдүүн шургаагаар дүнзэн бунхан барьж түүнийгээ мод, чулуугаар маш нямбай шаллаж оршуулга үйлдээд бүдүүн урт сургаагаар таглаж хийсэн байна. Бунхан дотор 10 хүртэл хүн оршуулсан байх ба эрэгтэй, эмэгтэй хүн хүүхдийг ч хамт оршуулсан байдаг. Энд оршуулж буй хүнийхээ толгойг баруун буюу баруун хойд зүгт хандуулан хоёр хөлийг ихэд атийлган чулуун дэр дэрлүүлж тавьдаг өвөрмөц зан үйл ажиглагддаг. 

Дүнзэн бунхантай булш нь газрын хөрсөн дээр ил гаргаж барьсан далангүй, гаднаас нь хараад булш байна гэж ялгаж таних шинж тэмдэггүй учир тоногдсон нь цөөн, анх хийсэн янзаараа бүрэн бүтэн, дагалдуулж тавьсан эд өлгийн зүйлс нь бүрэн байдаг учир эрдэм шинжилгээний хувьд онц сонирхолтой.Зарим нэгэн онц сонирхолтой булшны талаар дэлгэрэнгүй өгүүлбэл, 46-р булш: Энэ булшинд таван хүнийг хэвтүүлээд толгойг нь баруун хойд зүгт хандуулан байсан бөгөөд булшнаас хүрэл зэв, ясан шөвөг, хүний хүзүүний орчимд сувсан зүүлт, хүрэл ээмэг, ваар савны зүйлс их олддог.

Чандманий 11-р булшний хэмжээ нь 3,3 м х 3,1 м хэмжээтэй гадна мэдэгдэх шинжгүй, дотроо бунхантай энэ булшинд долоон хүн оршуулсан. Хүмүүсийн толгой бүгд зүүн зүг харуулан тавьсан.31-р булш: Энд 1,2м гүнээс дүнзэн бунхантай оршуулганд найман хүнийг толгойг нь баруун хойт зүг хандуулан тавьсан бөгөөд дөрөв дөрвөөр нь хоёр эгнээ болгон оршуулсан. Эхний дөрвөн хүнийг баруун хажуугаар нь хэвтуүлээд хөлийг нь атийлгасан. Дараагийн дөрвөн хүнийг зүүн талаар нь хэвтүүлэн атийлгасан байсан. Энэ булшнаас хүрэл толь, алтан бөгж, чинжаал хутга, шавар сав зэрэг мөн хонины эвэр далны яс дагалдуулан тавьсан ажээ.

33-р булш: Газрын хөрснөөс ялгагдах аргагуй 1 м-ийн гүнд дүнзэн бунхантай оршуулганд долоон хүн хоёр хүүхэд оршуулсаны таван хүний толгойг баруун хойд зүг харуулааад баруун хажуугаар нь хэвтүүлж хөлийг нь атийлгасан ба чинжаал хутга, хүрэл тогоо, сумны ясан зэв дөрвөн ширхэг, модоор хийсэн сав суулга болон ихэвчлэн эд зүйлс дагалдуулан тавьсан.

23-р булш: Газрын хөрсөн дээр ямар нэгэн шинж байхгүй 0,8м гүнд 2,4х2,4м хэмжээтэй модон бунхантай чулуун шалтай булш байсан. Энд долоон хүнийг оршуулсан ба толгойг нь баруун хойд зүг харуулсан. Хүн бүрийн толгой доор чулуу дэрлүулэн тавьсан. Шавар эд өлгийн зүйл дагалдуулсан. Хоёр, тавдугаар хүний хөлийг жийлгээд хоёр гарыг нь биеийг дагуулж, толгойг нь зүүн зүг харуулсан. Дөрөв, зургаа, долдугаар хүмүүсийн хоёр хөлийг атийлгаад зүүн хажуугаар нь гурав дахь хүний хөлийг атийлган баруун хажуугаар хэвтүүлэн баруун хойд зүг харуулсан хүрэл чичлүүр хутга, төмөр зээтүү, хүрэл толь, хүрэл унжлага, шавар ваар сав дагалдуулсан.

43-р булш: Энд газар хөрсөнд мэдэгдэх шинжгүй. 0,9 м гүнээс бунхан гарсан. Бунханы баруун хойт хэсэгт 2 хүнийг толгойг нь баруун хойт зүг харуулан баруун хажуугаар нь атийлгаж тавьсан. Энэ хүний толгойг нь хүний биеэс хол тавьсан байсан. Энэ толгойны баруун талд дугуй хэлбэртэй цөм цохьсон ба энэ хүний бүсний орчмоос хүрэл толь, байлдааны хүрэл зээтүү, зэв зэрэг тус тус олдсон байна.

Чандмань уулнаа малтан шинжилсэн эдгээр булш нь гадаад байдал, доторхи зохион байгуулалтаараа Монгол, Тува, Сибирь, Дундад ази, Алтайн мөн үеийн булш бунхантай ижил төстэй талууд нэлээд байгаа боловч, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогийг булш бунхан хийж бүтээх, үхэгсэдээ оршуулахад үйлдэж байсан зарим ёс заншил, зан үйл болон аж ахуй, хөдөлмөрийн туршлага нь тэдний дараагаар Монгол нутагт оршин тогтнож байсан овог аймгийханд уламжлагдан хадгалагдсан төдийгүй хөрш зэргэлдээ мөн үеийхэнд харилцан нөлөөлсөн бие даасан томоохон соёл байсан нь маргаангүй юм.Чандманий соёлоос илрэн гарсан эд өлгийн зүйлсийг хэв шинжээр нь харьцуулан зэр зэвсэг, хөдөлмөрийн багаж, элдэв тоног хэрэгсэл, толь, гоёл чимэглэл, сав суулга, хэмээн ангилан үздэг юм. Эдгээрээс зэр зэвсгийн төрөл зүйл нь ур хийцийн хувьд мөн үеийн ижил төстэй дурсгалуудаас ялгаран харагддаг юм. 

Энэхүу дурсгалаас хүрэл ба төмрөөр хийсэн чинжаал хутга арав гаруй олдсон байна. Хүрэл чинжаал нь хэлбэр төрхөөрөө
1.Эрвээхэй далавчит маягийн ааг бүхий зууван хэлбэрийн тольттой, 
2.Товойлгон үйлдсэн шулуун аагтай, зуувин хэлбэрийн тольттой, 
3. Гүдгэрдүү аагтай, ишээ дагасан зэрэгцээ хоёр ховилтой, зуувин хэлбэрийн толытой, 
4. Мөлгөрдүү давхар Чандмань уулны булшнаас гарсан хурэл хутга аагтай, ишнийхээ дотор талаар гүн ховилтой, ховилынхоо хоёр талд хоёр тусгай сэнжтэй мөөг хэлбэрийн тольттой, 
5. Ир нь угаараа өргөсч ааг болсон цагирган сэнжтэй,
6. Эрвээхэйн далавчны маягийн аагтай ишээ дагасан ховил бүхий цагирган тольттой,
7. Нэг талдаа иртэй эрвээхэйн далавчны маягийн аагтай домгийн хоёр шувууны толгойг өөд өөдөөс нь харуулан товойлгон цутгаж урласан тольттой. 
Харин төмөр чинжаал нь, 
1. Шулуун аагтай цагирган тольттой, 
2. Ир нь угаараа өргөсч ааг болсон ишээ дагасан урт нэвт нүхтэй зуувин дугуй хэлбэрийн тольтой гэсэн нийт есөн төрөл байна.Харин байлдааны хүрэл ба төмөр зээтүү арав орчим олдсон бөгөөд эдгээр нь гол төлөв чичлүүр хутганы хамтаар нэг дороос олдож байжээ. 
Эндээс олдсон байлдааны хүрэл зээтүүнүүд гол төлөв 15-20 см урт, дугуй онгитой их бие нь бөөрөнхий хэлбэртэй бөгөөд хоёр торгон үзүүрийг шовхолж ирлэсэн байх бөгөөд зарим зээтүүний хоёр үзүүр нь тэнцүү биш байх боловч үндсэндээ адил байх юм. Чандманчууд байлдааны зээтүүгээ 60 см орчим урт модоор ишлэж ишнийх нь үзүүрт хамгаалалт хүрэл үзүүр хийж байв. Байлдааны зээтүү гол төлөв үхэгсэдийн бүсэлхий орчмоос олдох ба ан агнуурын болон байлдааны зэвсэг болгон хэрэглэж байсан нь мэдэгдэнэ.

Чандманьчуудын ан агнуур ба байлдаанд хэрэглэдэг хурдан зэвсэг нь нум сум байв. Чаньдманьчуудын нум одоогоор бүтнээрээ олдож амжаагүй байгаа бөгөөд нумны өмхөрсөн жижиг хэсгүүд дээр тулгуурлан бүхэлд нь сэргээх боломжгүй юм. Гэсэн хэдий ч хэв байдлыг нь ажихад хүрэл төмрийн түрүү үед монгол нутгаар өргөн тархасан иМ" хэлбэрийн зүймэл нум хэрэглэдэг байсан нь мэдэгдэнэ.Чандманьчуудын нум нь бүсэлхий орчимоос нь илрэн олдох ба энэ нь тэд нумаа бүснээсээ зүүж явдаг байсныг илтгэн харуулна. Эндээс харвуулын хүрэл ба ясан зэв олон тоогоор олдсон бөгөөд эдгээр нь нэлээд хэдэн янз байна. Харвуулын зэвүүд нь бүгд гурван хянгатай бөгөөд дотроо шөрөгт болон онгит гэж ялгагдана. Зарим хүрэл зэвийн мөс суулгадаг хөндийн хэсэгт нь мөс хугарвал авч байх зориулалттай жижиг нүх гаргасан байна. Эндээс илрэн гарсан нэгэн сонирхолтой олдвор бол боөрөнхий толгойтой модон сум юм.Энэхүү дурсгалаас хүрэл ба төмрөөр хийсэн саадагны гох нэлээд олдсон бөгөөд эдгээрийг хийсэн арга барил, хэлбэр төрхөөр нь, хавтгай хүрлийг үзүүрийг нь махийлган дээд талд нь дугуй буюу дөрвөлжин нүхэлж хийсэн хүрэл гох, нимгэн хавтгай хүрлийн нэг үзүүрийг нь махийлган нөгөө үзүүрийг нь эсрэг талруу нь хуйлж сэнж болгосон, цагирган сэнжтэй хүрэл буюу төмөр саадагны гох, барсын төрлийн амаа ангайсан амьтны толгойн цутгавартай, хажуудаа сэнжтэй хүрэл гох гэх зэргээр ангилан авч үзсэн байна. Судлаачид эндээс илрэн гарсан саадагны гохыг харьцуулан судлан үзээд буган хөшөөний бүснээс зүүж дүрсэлсэнтэй адил саадагтай байжээ хэмээн үзсэн нь бий. Чандмань уулын булшнаас хүрэл ба төмрөөр хийсэн хутга арав гаруй олдсон байна. Хүрэл хутга нь бүгдээрээ тэгш мөртэй харин ишний тольт нь өөр өөр юм. Хутгыг ширэн буюу ширэлсэн модон хуйнд хийж бүснээсээ зүүж явдаг байсан бололтой юм.Мөн энэ дурсгалаас шөвгөрхүү эдлэл нэлээд олдсон бөгөөд эдгээрийг ерөнхийд нь мөөгөн толгойтой бөөрөнхий биетэй дөрвөн талтай хүрэл шөвөг, хотон шувууны толгойн дүрстэй хүрэл шөвөг, ишиндээ нэвт нүхтэй бөөрөнхий ясан шөвөг хэмээн ангилдаг байна.ээр өгүүлсэн олдворуудаас гадна олом, хазаар, бүс тэлээний хүрэл арал, ваар савны зүйл зэрэг олдворууд ч нэлээд илрэн гарсан байна.

Чандманий соёл нь энэ бүс нутгийн хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үеийн нийгэм оюун санаа, сэтгэлгээний төвшин зэргийг илрүүлэн судлахад чухал ач холбогдол бүхий дурсгал юм. Энэ дурсгалыг илрүүлэн судалсны үр дүнд МЭӨ VII зуунаас Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс төмөр зэвсэг үйлдвэрлэлдээ нэвтрүүлэн хэрэглэх болж улмаар тэдний нийгэм оюун санаа сэтгэлгээний түвшинд нь чухал ахиц гарсан болохыг илтгэн харуулдаг чухал дурсгал ажээ. Тиймээс ч Чандманий соёлыг монгол нутаг дахь цорын ганц бөгөөд бие даасан томоохон дурсгал мөн гэдэгтэй санал нийлдэг байна.Чандманий соёлоос гадна Улаангомын сав нутаг нь эртний овог аймгуудын нутаглан сууж байсныг илэрхийлэн харуулах үүх түүхийн гайхамшигт дурсгалууд ч цөөнгүй бий. Улаангом хотын ойр эртний Түрэг (552-745), Уйгур (745-840)-ын хаант улсын үед холбогдох Долоодойн хэмээх тодотгол бүхий руни, уйгур бичээс бүхий хөшөөнүүд бий. Эдгээр хөшөөг Түрэг, Уйгур бичээс бүхий Долоодойн хөшөө хэмээн нэрлэж иржээ.Увс аймгийн орон нутгийг судлах музейд хадгалагдаж буй Долоодойн хэмээн нэрийдэгдэх Түрэг, Уйгур бичээс бүхий дурсгал анх Түргэн сумын нутаг Хар ус хэмээх газар буй Долоодойн хэмээн нэрлэгдэх цогцолбор дурсгалын орчим байжээ.Долоодойн хөшөө байх хиригсүүрийн өндөр нь хоёр метр, голч нь хорин метр орчим ажээ. Булшны дөрвөн талд тус бүр метр гаруй өндөр улаан боржин чулуугаар хийсэн хөшөө бийгээс хоёр хөшөө нь бичээстэй юм. Уг дурсгалыг анх эрдэмтэн Ц.Доржсүрэн илрүүлэн улмаар аймгийн орон нутгийг судлах музейд зөөвөрлөн авчирсан байна. 

Долоодойн руни бичигтэй чулуу Долоодойн уйгар бичигтэй чулуу Түрэг бичээс бүхий хөшөө нь руни бичгээр бичигдсэн дөрвөн мөр бүхий бичээстэй дурсгал юм. Энэхүү бичээсийн талаар Ц.Доржсүрэн, Б.Ринчин нар өөрсдийн бүтээлдээ дурьдаж байсан бөгөөд өнөө болтол тайлан уншиж хараахан амжаагүй байна. Харин Уйгур бичээс бүхий хөшөө нь 57 үгнээс бүрдсэн нийт 8 мөр бичээстэй юм. Ц.Доржсүрэн уг бичээсийг гэрэл зургаар хуулбарлан Оросын эрдэмтдэд илгээсэн бөгөөд анх А.Щербак тайлан уншсан ажээ. Уг бичээсийн агуулга ныБаатар нэр минь Богаз-Тегин. Би арван долоон настай байхдаа цэргийн хамт Бур-Улугуд очижБи мянган адууг олзолсон. Арван есөн нас арай хүрээгүй байхдааБи Оги-Сунуту-Тытагуд аян дайн хийсэн ба Чонуд цэрэг илгээж билээ.Ярмагзед үлдэнгүүд би тэдний замыг тосож хааж билээ. Өндөр жилТүвдээс хойш оршдог газар нутаг дахь Тюргис-Болочу-Огузыг би эзлэв. Хорин нэгтэйдээ би Омузуд цэргээ аваачаадДалайтай залгасан газар дахь Биди хүртэл доош бууж....... (Наймдугаар мөрний бичээс балраад гаргагдахгүй болжээ). Хэмээнхөшөөнөө бичсэн байна.Тэгэхээр уг хөшөөнөө Богаз-Тегин хэмээх залуу баатар хэд хэдэн газар цэрэг илгээж аян дайн хийсэн тухай өгүүлсэн байгаа нь тодорхой байна. Эрдэмтэд бичлэгийн хэлбэр дүрс, бичлэгийн шинж байдлыг нь судлан үзээд согд-уйгурын буюу согд бичиг уйгур бичигт шилжиж байсан үеийн бичигтэй их төстэй байна гэж үзжээ. Хөшөөний бичгийн найруулга, он жилийг нэрлэсэн байдал, хэл зүйн онцлог зэргийг нь шалгуур болгон уг дурсгалыг VIII зууны үед холбогдуулан үздэг байна. 

Энэхүү дурсгалууд нь Монгол нутагт оршин тогтнож байсан Түрэг, Уйгурын хаант улсын үед холбогдох цөөн хэдэн дурсгалын нэгэн юм. 

Чандмань уулын булшнаас морь малын элдэв тоног хэрэгсэлд хамруулан авч үзэж болох суран эдлэлийн үзүүрт хийж байсан бололтой хүрэл шахуурга (бөгж) ясан шахуурга, төмөр гархи, хүрэл, төмөр товруу зэрэг эд өлгийн зүйл нилээд олдсон юм. Хүрэл толь нилээд олдсон ба тэдний зарим нь эсгий, давуу гэртэй байжээ. 
Толь нь булшинд эр, эм алиных нь ч дэргэдээс олдох ба тэдний сэнж нь ихэд элэгдснээс үргэлж хэрэглэж, байнга зүүж явдаг байсан нь илэрхий. Эдгээр толь бүгд дугуй хэлбэртэй хажуудаа бариул сэнжтэй юм. Толийг чухам хаанаасаа зүүж явдаг байв гэдэг нь жижиг боловч сонирхолтой асуудал билээ. Булшнаас хүрэл толь гол төлөв үхэгсдийн бүсэлхий орчмоос олдох тул түүнийг бүснээсээ зүүж явдаг байжээ хэмээн үзэхэд буган чулуун хөшөөнөө зөвхөн зэр зэвсгийн зүйлийг бүснээсээ зүүж дүрсэлдгээс, харин толийг бүснээсээ зүүж дүрсэлсэн нь огт үгүй бөгөөд түүнийг хөшөөний эх биеэнд бүснээс дээш бугануудын дүрснүүдийн завсар хооронд
хонхойлгон цохиж урласан байдаг билээ. Үүнээс үзэхэд тэр үеийн хүмүүс толийг хувцасныхаа энгэрт хадаж зүүдэг байсан бололтой. 
Чандмань уулын булшнаас олдсон эд өлгийн зүйлсийн дотор гоѐл чимэглэлийн зүйл чухал суурийг эзлэх бөгөөд тэднийг хүрэл, яс, бугын эвэр, хар тугалга, алтаар хийсэн ба зарим зэр зэвсэг, сав суулгыг хээ угалзалж эсхүл тэдний дээр амьтны дүрс урлаж гоѐж чимсэн байна. Эндээс задгай цагирган сэнжтэй мушигмал унжлагатай алтан шармал, дэгрээ маягийн хар тугалган, дөрөөн хэлбэрийн хар тугалган, ердийн хар тугалган гархи дөрвөн төрлийн ээмэг олдож мэдэгдээд байна. Мөн буга маралын араан зүүлт, тарваганы соѐон зүүлт, цагаан сувс, хөх буюу ногоон өнгийн шилэн зүүлт, оюу зүүлт, алаг бөөртэй (нүдтэй) шилэн эрхи, явуу, хүрлээр хийсэн явуу, ясан ба занарлаг чулуулаг (богхед)-аар хийсэн жижиг ялтас, хүрэл товруу бүхий чимэглэл, хүрэл товч, товруу, богийн шагай, амьтны сийлбэртэй бүсний ясан нүүр, хүрлээр хийсэн адуу, тэмээний толгой, шар шувууны толгойн дүрстэй товруу, даруулга, модон сам зэрэг олон төрлийн гоѐл чимэглэлийн холбогдолтой дурсгал олдсон билээ. Буга, маралын араа, тарваганы соѐо, цагаан сувсаар (цагаан өнгийн зуурмагаар) гоѐл чимэглэл хийж түүнийг хүзүү бугуйндаа зүүх буюу хувцсандаа хаддаг заншил Монгол нутагт эрт цагаас уламжлалтай бөгөөд түүнийг нилээд хожуу үе хүртэл хэрэглэж байжээ. Явуу нэн эрт цагт Энэтхэгийн далай ба Номхон далайн баруун сав нутгаас дамжиж манай оронд иржээ. Алаг бөөртэй шилэн эрхийг эрдэмтэд Египет нутагт анх гарсан эд хэмээн үздэг бөгөөд тэр нь Умард Кавказ, Дундад Азийн нутгаас хүрэл, төмөр зэвсгийн эхэн үеийн булшнаас цөөн тоогоор олддог бөгөөд Чандмань уулын булшнаас хөх, ногоон, цагаан, бор өнгийн алаг бөөртэй шилэн эрхи олон тоогоор олдсон нь урьд өмнө манай орны хүрэл ба төмөр зэвсгийн эхэн үеийн дурсгалаас олдож байгаагүй шинэ олдвор юм. Чандмань уулын булшнаас шавар, мод, хүрлээр хийсэн сав суулгын зүйлс олдсон бөгөөд сав суулганы ихэнхийг шавар сав эзлэх ба хүрлээр хийсэн тогоо нэг гарсан юм. Модон сав суулганы хэсэг хэд хэд олдсон боловч ихэд ялзарч муудсан тул нарийвчлан судлах боломж бараг үгүй юм. Чандмань уулын булшнаас олдсон шавар сав нь гол төлөв хар саарал, хурц улаан шаргал хоѐр төрлийн өнгөтэй бөгөөд шавар зуурмаг нь нарийн ширхэгтэй, шатаалт маш сайтай гараар хийсэн, хавтгай ѐроолтой бөгөөд тэр үед ваар хийх хүрдийг сэдэж хэрэглэж хараахан амжаагүй байжээ. Шавар савыг бариад дараа нь гадна талыг нь маш сайн өнгөлж шатаадаг байжээ. Чандманьчуудын өдөр тутам хэрэглэх аж ахуйн үйл ажиллагаатай уялдан шавар сав суулгыг хэрэглээний зориулалтаас нь хамааран хэд хэдэн төрлийн хэлбэртэй хийдэг байжээ. 

Чандмань уулын булшнаас олдсон шавар савыг хэлбэр төрхөөр нь нь ангилаж үзэхэд: 

1. Өндөр нарийхан хүзүүтэй цүлхэн бөөртэй шавар сав. Энэ төрлийн шавар сав Чандмань уулын булшнаас бусад төрлийн савнаас олон олдсон ба гол төлөв амсар, мөрөөрөө хааяа бөөрөө тойруулж урласан хэд хэдэн гүвгэртэй, эсхүл мөрөөрөө тойрч ханалж сараачсан хээтэй байдаг. Мөн энэ төрлийн шавар ваарны заримынх нь мөрөөр хээлж, хажуу бөөрөнд нь хар өнгийн будгаар элдэв тамга, дүрс урласан байх нь тохиолдоно. Чандмань уулын булшнаас гарсан нэгэн шавар ваарны бөөрөн дээр хоѐр буга, нэг янгирын дүрсийг маш гайхамшигтай товойлгон дүрсэлсэн байна. 

2.Умгар амтай, хажуудаа сэнжтэй хавтгай ѐроолтой жижиг шавар сав. Эдгээр савны зарим нь амсараараа тойрсон ганц гөвгөртэй, эсхүл цулгуй, мөн бөөрөө олон давхар гүдгэр зураасан чимэгтэй байна.

3. Хавтгай ѐроолтой хувилхуу маягийн шавар сав. Эдгээр савны зарим нь бөөрөөрөө тойрсон хэдэн гөвгөртэй байхаас гадна гол төлөв амсарынхаа хажууд хоѐроос дөрвөн товгор бариул (чихтэй)-тай. 

4. Хажуудаа бариул сэнжтэй аяга маягийн шавар сав.
5. Өргөн намхан хүзүүтэй, хавтгай ѐроолтой элдэв гоѐл чимэггүй шавар сав. 
6. Бумбархуу маягийн хажуу бөөрөндөө товгортой шавар сав. 
7. Дашмагархуу маягийн шавар сав. Энэхүү сав нь зууван хэлбэртэй бүдүүн зууван хүзүүтэй бөгөөд түүний хажуу хоѐр бөөрийг арьсан дашмагны оѐо мэт хэрчлээстэй гөвгөр гаргаж чимсэн байна. 
8. Хавтгай ѐроолтой, дөрвөлжин хэвтэй, намхан ханатай хайруул маягийн шавар сав. 

Чандмань уулын булшнаас дээрхи найман төрлийн ихэнх нь эвдэрч хагараагүй бүтэн 60 гаруй шавар сав олдсон бөгөөд тэдний ахуй амьдралд шавар сав суулга чухал хэрэгцээтэй байжээ. Чандманьчууд эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй үхэгсдийн толгойн зулайн харалдаа дээд талд, мөн нүүрний тушаа шавар сав тавьдаг заншилтай байсан байна. Өндөр нарийхан хүзүүтэй цүлхэн бөөртэй дашмагрхуу маягийн хоѐр төрлийн шавар савыг ихэд гоѐж чимсэн ба тэдний гадаад хана нь хөө тортог болоогүй мөн түүнчлэн нарийхан өндөр хүзүүтэй зэргээс үзэхэд эдгээр саванд юм чанадаггүй, харин шингэн, нунтаг зүйлийг хадгалдаг байжээ. Бусад таван төрлийн савны хана нь ихэд хөө тортог болсон, гадна талд нь зузаан хөө дагтаршин тогтсон, зориуд чих, бариул, дүүжлэх сэнж гаргаж, харьцангуй том амтай үйлдсэн зэргээс эдгээр саванд хоол унд чанадаг байжээ Чандмань уулын 33-р булшнаас цөгцөн хөлтэй ирмэгтээ босоо, зууван хоѐр сэнжин бариултай, их биеийг нь тойруулан хонхойлгон гаргасан зэрэгцээ хоѐр бүстэй цутгамал хүрэл тогоо олдсон бөгөөд түүнтэй ижил төстэй хоѐр хүрэл тогоо Монголын үндэсний түүхийн мүзейд хадгалагдаж байдаг.

Чандмань уулын булшны судалгаанаас үзэхэд, Монгол улсын нутгийн баруун хойт хэсэгт тухайн үед Төв Азийн хээр тал нутагт амьдарч байсан аймгуудтай ерөнхий шинжээрээ ижил боловч орон нутгийн биеэ даасан шинж чанар бүхий соѐлтой нэгэн аймаг байжээ. Гэвч Чандманий аймгийн оршин тогтнож байсан газар хир зэрэг өргөн цар хүрээтэй байсан, түүнчлэн зүүн, баруун урд зүгтээ чухам аль орчмоор зааглагдаж байсан нь одоогоор тодорхойгүй. Монгол нутагт Чандмань уулын
дөрвөн төрлийн булштай ижил булшыг урьд хожид малтан шинжилсэн нь үгүй учир энэхүү соѐл зөвхөн Чандмань уулын орчим хэсэгхэн газар олон аймгуудын залгаа нутагт тархаж уу, эсхүл монгол орны баруун хэсэгт ихээхэн газар нутагтай байв уу гэдэг асуудалд одоогоор хариулах боломж үгүй байна. Чандманьчуудын аймаг Төв ба Дорнод Монгол, Байгаль нуурын наад бие нутаг, Тува, Алтайн оршин суугчидтай эдийн боловсрол, дүрслэх урлагийн хувьд ижил төстэй байгаа нь түүх, нийгмийн хөгжлийн нийтлэг байдал, түүнчлэн газар зүйн байршлаараа хөрш зэргэлдээ нөхцлөөс шууд хамаарах билээ. Чандмань уулын дөрвөн төрлийн булшны нэгээс хоѐр төрөл нь хөрш зэргэлдээ нутгийн төмөр зэвсгийн үеийн дурсгалд байх авч дөрвүүлээ хамт тохиолдсон нь үгүй билээ. Энэ талаараа Төв Азийн дөрвөлжин булштан, Алтайн маймир-пазрыкууд, Минусын хотгорын тагаруудтай төстэй тал байвч онцлог ялгаатай, дүнзэн бунхантай шороон булшны бүтэц зохион байгуулалт түүний дотор үхэгсэдийг бүлгээр оршуулсан зан үйл зэргээрээ Тувагийн уюукуудын дурсгалтай бусдааас илүү ойр нягт холбоотой нь харагдаж байна. Түүнчлэн Чандмань уулын жижиг чулуун австай булш уюукийн “чулуун хайрцагтай” хэмээн нэрлэгдэх булштай мөн Монголын төв ба дорнод хэсгээс олдох ижил зохион байгуулалттай зарим булш, улмаар дөрвөлжин булшны зарим нэгтэй ижилсэж болох талууд бас ажиглагдаж байна. 

Дөрвөлжин чулуун (том) далантай модон бунхан, чулуун австай булштай ижил гадаад зохион байгуулалттай булш Монголын төв нутагт тохиолдох ба энэ төрлийн булш доторхи зохион байгуулалтаараа Тувагийн дугуй далантай дүнзэн бунхантай булштай нилээд ижилсэж болох юм. Чулуун далантай авсгүй нүхэнд хүнээ оршуулсан булш Монголын өмнөд ба төв нутагт мөн Тувагийн нутгаас ч бас олддог. 
андманьчуудын дөрвөн төрлийн булшнаас гурав нь зохион байгуулалтын зарим шинжээрээ Монгол ба Тува нутгийн алинаас ч олдож буй хосолмол шинжтэй болохыг бид дурьдлаа. Үхэгсэдээ баруун буюу зүүн хажуугаар нь хэвтүүлэн гар хөлийг нь ихэд атийлгаж оршуулдаг заншил Тува, Алтай, Тянь-Шань, Памирын нутагт мөн үед амьдрагсадын дунд өргөн дэлгэрсэн ажээ. Гэтэл үхэгсэддээ чулуун дэр тавих ѐс Тувагийн уюукчуудын нэгэн адил Төв Азийн дөрвөлжин булштанд байсан төдийгүй Чандмань уулын булшинд үхэгсэдийг оршуулсан байдал, оршуулгын зарим зан үйл хожмын Монгол угсаатны үхэгсэдээ оршуулж байсан зан үйлтэй зарим талаараа ижил байна. Чандмань уулын булшнаас гар дамжин шаталсан худалдааны замаар ирсэн бололтой Египетийн гаралтай алаг бөөртэй (нүдтэй) шилэн эрих, зөвхөн Энэтхэгийн далайн баруун хойт эрэг, Номхон далайн баруун эргээр байдаг явуу зэрэг харь орны гаралтай зүйлс ч байна. 
Иймээс Чандманьчууд өөрийн хөрш зэргэлдээ орны болон нилээд хол нутгийн аймгуудтай худалдаа, соѐлын харилцаатай байжээ хэмээн үзэж болох юм. Энэхүү харьцаа хир зэрэг тогтмол ямар замаар явагдаж байсан тухай баримт хомс байна. 

Монгол улсын баруун зах нутагт төмөр зэвсгийн эхэн үед амьдарч байсан Чанманьчууд өөрийн бие даасан соѐл бүхий нэгэн аймаг байжээ. Энэхүү аймаг нэг талаас Монголын ихэнх, Байгаль нуурын наад бие нутгийн дөрвөлжин булштан, Алтай Маймир-Пазрык зэрэг нүүдэлчид нөгөө талаас Тувагийн уюукууд, Минусын хотгорын тагарчууд зэрэг хагас нүүдэлчин аймгуудын хооронд оршиж тэдэнтэй аль алинтай нь ойр харьцаатай, хөрш зэргэлдээ амьдарч байсан учир энэхүү дөрвөн аймгийн аль алиных нь нөлөө тэдний археологийн дурсгалаас тодорхой харагдаж байна. Иймээс Чандманьчууд, дурдсан дөрвөн аймгийн завсар нүүдэлчид хагас суурьшмал иргэдийн соѐлын аль алины тусгалыг агуулсан тийм нэгэн жижиг аймаг байсан бололтой. 
1972-1974 онд малтсан булшнаас гарсан Чандманьчуудын 141 хүний толгойн ясанд хийсэн палеоантропологийн судалгаанаас тэдний дунд цэвэр монгол, цэвэр европ төрхийн хүмүүс цөөн тоогоор байгаа авч тэдний ихэнх нь энэ хоѐр төрлийн завсрын шинжтэй байна гэж үзжээ. 

Чандманьчуудын толгойн ясны антропологийн судалгааны хэмжээсийг мөн үеийн Тува, Алтай, Казахстан, Минусын хотгорынхоос ихээхэн ялгаатай, харин Тувагийнхаас хэдийгээр ялгагдах боловч ерөнхийдөө бусдаас ойролцоо төстэй байжээ. Чандмань уулын орчимд өөрийн соѐлтой антропологи болон археологийн бүх хэрэглэгдэхүүнээрээ Тувагийн уюукчуудтай бусдаас илүү төстэй тэдний ойр төрлийн нэгэн аймаг төмөр зэвсгийн эхэн үед амьдарч байжээ.
Чандманьчуудыг түүхэн сурвалжид нэр нь хадгалагдаж үлдсэн “Динлин” аймгийнхан болов уу гэсэн урьдчилсан таамаглалыг зарим антропологич гаргасан байдаг. Гэвч Динлиний асуудлаар Оросын эрдэмтэн Г.К.Грум-Гржимайло, В.В.Радлов нараас эхлэн түүхч, археологич олон судлаачид саналаа гаргасан байдаг билээ. Минусын хотгорт МЭӨ YII-III зууны үед байсан тагарын соѐлынхныг түүхэн сурвалж бичигт үлдсэн динлинүүд хэмээн С.А. Теплоухов, Г.Ф. Дебец, С.В. Киселев, Л.Р. Кызласов, Н.Л. Гумилев нарын зэрэг олон эрдэмтэд үздэг ба энэ санал нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгджээ.
В.В.Волков динлинчүүдийг европ төрхийн хүмүүс байсан гэдэг нь батлагдахгүй байна гэж үзжээ.

Динлиний оршин байсан нутгийн тухай Н.Я.Бичурин “Динлинчүүд Енисейгээс дорно зүгт Байгаль
хүртэл Ангарын зүүн гар талын нутгийг эзлэж байлаа” хэмээн бичсэнээс үзэхэд Чандманьчуудын нутаглаж байсан нутаг динлиний нутагт багтан орохгүй байна. Эрдэмтдийн үзэж байгаагаар тагарын соѐлынхон Динлинчүүд бол Чандманьчууд бас адил динлинчүүд байх нөхцөлгүй өөр аймаг байж болох юм. Түүхэн сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн динлиний нутаг багтаж орохгүй байгаа бөгөөд Чандмань уулын булш Динлин нарынх биш бололтой. Харин Чандмань уул нь эртний гяньгун нарын нутагт багтах бөгөөд тэдний өвөг дээдсийн дурсгал ч байж болох авч энэ асуудлыг гүнзгийрүүлэн судлах шаардлагатай юм.

Эх сурвалж: "Монголын археологи", УБ, 2002 он, Д.ЦЭВЭЭНДОРЖ, Д.БАЯР, Я.ЦЭРЭНДАГВА, Ц.ОЧИРХУЯГ

Friday, November 29, 2013

Америкийн хамгийн эртний уугуул иргэд Хар арьстан байсан (Баталгаатай биш)


Америкийг  хэн нээсэн вэ?
“Бид нээсэн” гэж хэлэх Монгол хүмүүс хэр олон байдаг вэ?
Хариулт нь маш энгийн “Америк тивийг Монголчууд бид нээсэн юм” гэдэг. Бахархах сэтгэл төрөх шиг...
Үнэн хэрэгтэй Америкийн уугуул иргэдийн дийлэнх нь генийн хувьд цэвэр Монголойд хэв шинжийг илтгэдэгүй. Харин Монголжуу хэв шинжийн арьстны хувьсахуй ажиглагддаг.
Гэхдээ ...Тус тив дээр оршин амьдрах болсон уугуул хүмүүсийг Ази гэхээс илүү анхдагч улсууд нь хэн байв? Гэсэн асуулт гарч ирдэг. Үүнд хариулт өгөх таамаглал Pedra Furada, Piauí, Бразили улсад орших 55,000 жилийн үед холвогдох археологийн соёл юм.
Кенневикийн хүн

Эртний хүн-Америк тив "Lucia" нүүрний хэлвэрийг сэргээсэн байдал 
Австралийн уугуул хүн

Австралийн уугуул охин


Америкийн уугуул Индиан охин-"Ертөнцийн Төгсгөл" хэмээх киноны хэсэг
Австралийн Аборгенчуудтай холбон үзэх таамаглал гарч иржээ. Бразилиас олдсон эртний хүний гавалын хэмжилтийг Австралийн болон Меланизийн арлаас олдсон гавалын үзүүлэлтэй харицуулж үзвэл төсөөтэй зүйлс гарч ирсэн байна. Харин судалгааны цар хүрээг тэлж Хар Арьст Америкийн уугуул иргэд яагаад мөхөж үгүй болсон талаар судалж үзхэд эртний Хар арьст Америкчууд нь Палео-Сибирийн хэв шинжийн Монголойд арьстны нүүдэлчидтэй түүхийн торгон цэгт уулзаж улмаар хоёр арьстны хоорондох уусжилт болон овог хоорондын ширүүн тэмцлийн үрээр хар арьст оршин суугчид Шар арьстнуудад ялагдсан гэж үзэж байна. Эдүгээ хүртэл Уугуул Америкчуудыг Ази хэв шинжийн эртний нүүдэлчин гэж үздэг бөгөөд дийлэнхи судлаачид энэ онолд итгэдэг боловч бүрэн дүүрэн эцсийн хариу гаргаж ирээгүй билээ. Зарим онолд Анхны уугуул хүмүүс нь Европ хэв шинжийн улсууд байсан гэж үзэх нь бий.
Мексик дэх Олмекийн соёлын чулуун тэргүүнүүд (Төв америк)
Мексик дэх Олмекийн соёлын чулуун тэргүүн (Төв америк)

Мөстлөгийн эрин үеийн шувтраг 11,000 жилийн үед эртний хүмүүс хамгийн түрүүн Сибир-Берингийн хоолойг хучсан мөсөн хавтан дээгүүр гарч Аляскаар дамжсан... гэсэн байхад түүнээс өмнө хамаарах  Солютрейн соёлын төлөөлөгчид бүр эрт дорнод хэсгээс орж ирсэн гэх онол буй бөгөөд ойролцоогоор 21,000 -аас 17,000 жилийн үеийн он цагийг нааш цааш хэлвэлзэлтэйгээр заадаг. Кловисийн соёлыг бий болгосон эртний хүмүүсийн цаг хугацаа энэ мэтээр үзэж байхад тус соёлоос илүү хол он цагуудад хамаарах эртний соёлууд байгаа нь Америк тивийн эртний уугуул иргэд дан ганц Палео-Сибирийн хэв шинжийн хүмүүс байсан гэдэгт нотолгоо өгөхгүй байгаа юм. 
Газрын зураг дээрхи эртний хүний тархалтыг дүрсэлсэн байдал
Кловисийн соёлоос өмнөх үеийн эртний соёлуудын талаархи он цаг, нэрсийг жагсаавал: (Археологийн соёлт газар бүрийг эгнүүлэн бичсэнээр та бүхэн доорхи соёлуудын он цаг Кловисийн соёлоос эрт болохыг харж байна).
·         Pedra Furada, Piauí, Бразил (55,000 жил)
·         Topper, (Хамгийн багадаа 22,900 жил, боломжит он цаг 50,000 жил гэсэн нь нилээд маргаантай) Өмнөд Каролин, Умард Америк.
·         Meadowcroft, Пенсилвани, Умард Америк (16,000 жил)
·         Buttermilk Creek Complex, Salado, Texas, Умард Америк ( нүүрс төрөгчийн он цаг тогтоох аргаар ойролцоогоор 15,500 14C жил)
·         Cactus Hill, Биржин,Умард Америк (15,070 14C жил)
·         Monte Verde, Чили, Өмнөд Америк (14,800 14C жил)
·         Saltville, Virginia, Умард Америк (14,510 14C жил)
·         Taima-Taima, Венесуэл, Өмнөд Америк (14,000 жил)
·         Connley Caves, Орегон, Умард Америк (13,000 жил)
·         Page-Ladson prehistory site, Флорида, Умард Америк (12,425 ± 32 14C жил [15,405–14,146 жил)
·         Lapa do Boquete, Бразил, Өмнөд Өмерик (12,070 ±170 14C жил)  
·         Paisley Caves, Орегон, Умард Америк (14,300 жил)
·         Tanana Valley, Аляск, Умард Америк (13,000–14,000 жил)
·         Nenana valley, Аляск, Умард Америк (12,000 жил)
·         Tibitó, Colombia (11,740 ±110 14C жил)
·         Tagua-Tagua, Чили (11,380 ±380 14C жил)

29.11.13

Monday, November 25, 2013

Палео-Сибирийн уугуул иргэд-Америкийн уугуул иргэд-"Солютрейская_гипотеза"


Америкийн уугуул иргэдийн генетик үзүүлэлтэнд 18-38% нь Палео-Сибирийн уугуул иргэдийн ген буй нь ажиглагддаг. Үүнд "Анчин-түүвэрлэгч" (байгалийн бэлэн зүйлийг агнан түүдэг) орон нутгийн хэв шинж чанартай бүлэг хүмүүс эсхүл олон тооны хагас нүүдэлчин суурин хүмүүсийн хамтын бүлэглэл зэрэгтэй холвон ойлгож болно. Харин дээрхи генетик үзүүлэлтийн бусад хувь тэмдэгийг Умард Европын эртний анчид, түүвэрлэгчид болон хаа нэгтээгээс ирсэн эртний хүмүүсийн генетик тэмдэгээр тодруулж болох юм. Сонирхуулхад /Солютрейская_гипотеза/ гэх таамнал бий.Өөрөөр хэлвэл Мөстлөгийн энэ цаг үе--- 21,000 -аас 17,000 жилийн үеийн эртний хүмүүс мөстлөгийн мөсөн бүрхүүл умард Европыг хучиж үлэмж хэмжээны мөсөн хавтаг үүссэнтэй холвоотой тохиолдлоор очсон гэж тайлбарладаг. 

Тухайн үед хүмүүс зүг чигээ алдах юмуу санамсаргүй байдлаар уугуул нутгаас төөрч мөсөн тивээр Америк тив хүрсэн байж болох талаар нэгэн судлаач санал дэвшүүлснийг цөөнгүй эрдэмтэд санал нэг дэмжсэн байдаг. Магдалены үеийн чулуун мэс болон бусад нэр төрлийн чулуун зэвсгийн арга технологи нь Юкатаны хойг дэх Кловисын соёлын технологитой нэн төсөөтэй зэрэг бусад салбар судалгааны баримт дээр баталж болдог бололтой. 

Палео-Индианчуудын зарим олдворууд харах байдлаас илэрхий Дорнод азийн хэв шинжийг илтгэдэггүй гавал олддог. Жишээлвэл Башингтон мужаас олдсон Кенневик хүн нь ойролцоогоор 9000 жилийн үед хамаардаг хэдийч үзэгдэх байдал нь Кавказ хэв шинжийн байдаг. Энэ нь хожуу үеийн газар зүйн нээлт-Хүйсийн түрэмгийлэлттэй огт хамаагүй болж байна.

25.11.13