  |
| Хазар басган-Иран нутаг дэх Монгол хэв шинж: Хазарчууд бол эцгийн талаас Монгол, эхийн талаас Дундад Азийн Индо Иран завсрийн хэв шинжийн Исламийн шашинт Монголчууд. 10.06.13 |
Sunday, October 6, 2013
Хазар басган
Удган-Сүрийг бадруулагч Эвэртэн Удган
 |
| Сүрийг бадруулагч Эвэртэн Удган
Буриадууд
тусгай зан үйл хийн хэц, оргой мэт бөөгийн хэрэглэл аваагүй бол “мухар” бөө
гэдэг байв. Буга, үхрийн эвэр зүүсэн шинж чанар нь эртний овгийн байгуулал
үеийн “Тотем” шинж бөгөөд Монгол бөөгийн уламжлалд сүр хүчний бэлгэдлийг эвэр
гэж үздэгтэй гүн бат холбоотой агаад аливаа “амьтаны гоо сайхан, сүр жавхлан,
хүч чадал нь эвэртээ байна хэмээн төсөөлдгөөс үүдэлтэй”[1]
ажээ. “Буга бол бөө мөргөлийн чухал нэгэн шүтээн бөгөөд бөө, удган нарын
малгайн оройг эврийн дүрсээр дүрслэхдээ төмөр буюу хүрлээр цутгаж хийдэг. Түүнд
нь 3, 5, 7, 9, 12, 15 хүргэх олон салаа эвэртэй байж салаа эврийн олон цөөнөөр
бөө удганы зэрэг дэсийг ялгадаг байжээ. Бас бөөгийн бүжиг дотор бугын үйл
хөдөлгөөнийг дууриасан тусгай бүжигтэй бөгөөд бугын яс үсийг дээл цамцандаа
чимэг болгон зүүдэг аж. Буга тэжээдэг уламжлалтай Эвенкчүүдийн дунд бугтай
холбоотой соёлын хэлвэрт бүжиг наадам нэн өргөн байдаг.
Эвенк бөөгийн малгайн
дээр 3, 7, 9, 12 хүрэх олон салаат бугын эврийн оргой
байхаас гадна бөөгийн дээл цамцыг ерөнхийдөө бугын арьсаар хийж дээр нь бугын
араг яс буюу дал, сээр, нуруу, хавирга, гэдсийг бэлгэдсэн төмөр гархи, төмөр
хавтас бүхий элдэв зураг оёж хаддаг бөгөөд цамцны хөвөөнд бугын үсийг хадаж ид
шидийн бэлгэ тэмдэг мэт бугын эвэр буюу бугын дүрсийг дүрсэлж сийлсэн байдаг”.[1]
Буриад бөө нар бух ноён Баавайг ихэд хүндэтгэн үздэг бөгөөд Бух юлдэн
(шүтээн)-ны заарин бөөгийн үр хүүхэд, ач, зээ, хойч үеийг гоочилж болохгүй гэх
хатуу журамтай бөгөөд маш хүндэтгэлтэй ханддаг ёс байж, тодорхой цаг үед найр
наадам хийж хөгждөг байна. Тэмцээнд овог бүр ялан дийлэх өргөл, сацал хийдэг
агаад ...дийлэнх тохиолдолд баруун долооныхон ялдаг байжээ. Түүнээс болж
“баруун долоон дийлдэхгүй, учир нь Бух ноён нь биечлэн тусалж байгаа юм. Манай
бөхийг эврээрээ өндөр өргөж, газарт хаялаа, манай хурдан морийг давхиж явах зам
дээр эврээрээ тээг тавьж саад хийлээ... гэх мэтийн яриаг зүүн найманы бөө нар
гаргадаг байжээ”.[2]
[1] Acta Historica Mongolica – Монгол улсын боловсролын их
сургууль – Tomus V Fasc.4 УБ 2004., Ванчиг. “Улаанхадын соёлын “Буга” хийгээд
Монголын “Буган хөшөө” Тал 39
[2] “Буриад-Монголчуудын угсаа-түүхийн зарим асуудал” УБ., 2000.,
Д. Ванчигдорж “Бух ноён, Будан хатан ээжийн шүтээн” Тал 236
[1] С. Дулам “Монгол бэлгээл зүй” гутгаар дэвтэр-Дүрсийн
бэлгэдэл зүй дохио зангааны бэлгээл зүй. УБ., 2001., Тал 154
Түүнчлэн
Буддын шашны бурхад сүр хүчийг бэлгэдсэн Цамын бүжигт Дамдинчойжоог үхрийн
тэргүүн бүхий том эвэртэй улангасан догширч буй дүрээр дүрслэн харуулж байхын
хамт түүний ижлээр өөр нэг бурхан болох Шиваг (буга) тэргүүнтэйгээр бас дүрслэн
цамнадаг аж. Шашны догшин дүрийг ихэвчлэн эвэртэй тэргүүн бүхий бодгалийн
дүрээр дүрслэн үзүүлэх нь эрт үеийн хүмүүст хүчтэний сүр ялгааг нэгэн утгаар
эвэрлэн дүрсэлж буй ч нөгөөтэйгүүр эд баялаг, үржил шимийн бэлгэдлийг
илэрхийлдэг ажээ.[1]
[1] J.E.Cirlot “Dictionary
Symbols” Second
Edition, The edition published in the Taylor & Francis e-Library, 2001.
Page 151-153.
Хаврын
тэргүүн сарыг “Наурыз” хэмээн үздэг учир нарны баяр гэх бөгөөд тиймээс энэ өдөр
“өгиз” /шар/ алж тэнгэрийг тахидаг тухай өгүүлээд үүнтэй холбоотой нэгэн домог
бий болсон нь “...Хөх Өгиз (Бух) нарыг эврээрэй тулан өргөж байдаг...” хэмээн өгүүлсэн байдаг тухай. Нарыг үхрийн эврээр
төлөөлүүлдэг байсан тухай Д.Цэвээндорж В.Д. Куварев, Э.Яковсон нар “шивээт
хайрханы хадны зураг” бүтээлдээ тодорхой тайлбарласан байдаг.[1]
Зарим үхрийн эврийг дугуй нар хэлбэрээр сийлж, цацаг ургуулсан нь нарны гэрэл,
гэгээг бэлгэдсэн бололтой. Ийм нарийг үхрийн хэлбэрээр дүрсэлсэн зургууд монгол
алтайн Билүүт, Хойд Хөлцөөтийн хадны зургуудад ч түгээмэл тохиолддог байна.[2]
Мөн хүчирхэг ба хүчин мөхөс олон овог аймаг нэгдэж төр төст бүрдэл үүсэх үед
өөрсдийн хүч чадлын
илэрхийллийг бэлгэдэж овгийн тамгууд зүйл бүрээр зохиогдож эхэлсэн болохыг
үгүйсгэх аргагүй юм. Юутай ч наран, саран шүтлэгийн эртний уламжлал нь
өөрсдийгөө нар, сарны үр сад хэмээн үзэх сэтгэлгээ Хүннү гүрэнд бий болсонтой
холбоотой бөгөөд энэ түүхэн сэтгэлгээ мэдэгдэж байгаа нь эдүгээ үед хүртэл
сонирхолтойгоор уламжлагдан ирсэн болохыг сонирхон үзэхэд илүүдэхгүй. Эртний
яруу найрагт “Наран эхт, саран эцэгт” монголчууд хэмээн нэрлэх эсвэл “наран
эцэг, саран эх, оддын гэрэлт хөвүүн” хэмээн цоллон дууддаг нь үүнтэй холбоотой
хэмээн бодогдоно”.[1]
Эдүгээ Монгол улсын төрийн алтан соёмбо дээр наран, саран бэлэгдлийн дүрс
байдаг нь эрт үеийн уламжлалыг эдүгээ үед ч хулширч гээлгүй авч үлдсэн нэгэн
томоохон жишээ болов уу.
Дипломын ажилаас хэсэглэн орууллаа...
10.06.13
 |
Зулу - Африк тив
Япон Самурай
Япон Самурай
Saturday, October 5, 2013
Калаш хүмүүс
 |
Умард Пакистаны Калаш охин.
Калаш хүмүүсийнх дийлэнх нь ер бусын хэв шинж бүхий төрхтэй. Тэдний генийн санд ямар нэгэн генетикийн ижилсэл буюу бусад Төв азийн хэв шинжийн тэмдэг ажиглагдаагүй ба тэдний соёл иргэншил өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй буйг илтгэнэ. Исламын Бүгд Найрамдах улсуудын дотроос тэд Пакистан дэх Ислам шүтлэгтэн биш хүмүүс. Калаш хүмүүсийн хэлний гарвал Дардик бөгөөд Индо-Иран хэлний Дэд бүлэг. Калаш хэлээр яригчид ойролцоогоор 5000 гаруй байгаа нь Дэлхий дээрхи мөхөж буй хэлний тоонд орсон болно.
|
10.05.13
Sunday, September 29, 2013
Genetic study pushes back timeline for first significant human population expansion
About 10,000 years ago, the Neolithic age ushered in one of the most dramatic periods of human cultural and technological transition, where independently, different world populations developed the domestication of plants and animals. The hunter-gatherers gave rise to herders and farmers. Changes to a more sedentary lifestyle and larger settlements are widely thought to have contributed to a worldwide human population explosion, from an estimated 4-6 million people to 60-70 million by 4,000 B.C.
Map showing diffusion of haplogroup J2 in Europe, a possible genetic signature
of the Neolithic migration [Credit: WikiCommons]
Now, a study published by researchers Aimea, et al. in the journal Molecular Biology and Evolution, have challenged this assumption using a large set of populations from diverse geographical regions (20 different genomic regions and mitochondrial DNA of individuals from 66 African and Eurasian populations), and compared their genetic results with archaeological findings. The dispersal and expansion of Neolithic culture from the Middle East has recently been associated with the distribution of human genetic markers.
They conclude that the first significant expansion of human populations appears to be much older than the emergence of farming and herding, dating back to the Paleolithic (60,000-80,000 years ago) rather than Neolithic age. Therefore, hunter-gatherer populations were able to thrive with cultural and social advances that allowed for the expansion. The authors also speculate that this Paleolithic human population expansion may be linked to the emergence of newer, more advanced hunting technologies or a rapid environmental change to dryer climates.
Finally, they also suggest that strong Paleolithic expansions may have favored the emergence of sedentary farming in some populations during the Neolithic. Indeed, the authors also demonstrate that the populations who adopted a sedentary farming lifestyle during the Neolithic had previously experienced the strongest Paleolithic expansions.
Conversely, contemporary nomadic herder populations in Eurasia experienced moderate Paleolithic expansions, and no expansions were detected for nomadic hunter-gatherers in Africa. "Human populations could have started to increase in Paleolithic times, and strong Paleolithic expansions in some populations may have ultimately favored their shift toward agriculture during the Neolithic," said Aimea.
Source: Oxford University Press [September 24, 2013]
Thursday, September 19, 2013
Кушан
 |
| Кушан Буддист (Lokaksema). |
 |
| Хятад эх сурвалж дээрхи тайлбараар Guishuang (貴霜), буюу Кушанчууд. Юэйжи (月氏), овог аймгуудын залгамжлал, салбар салаа гэж үздэг. Зарим эх сурвалж дээр Кушанчуудын бүрдэлд Индо Европ овог аймгууд орж ирсэн гэж үздэг. Бидний төсөөлснөөр тэд Өвөг Индо Европ овогийн салаа болох Индо Ари хэв шинжийн улсууд байсан хэдийч ихэнх эрдэмтэд олон овог аймгийн нэгдэл байсан учир тэд давамгайлах Европиод хэлээр ярих хүмүүс байгаагүй гэж үзхэд хүргэсэн байна. Ойролцоогоор манай он тооллын эхэн үед оршин тогтнож байсан Кушаны эзэнт гүрэн нь Энэтхэг болон төв Азийн олон орныг нэгтгэн захирч байв. Төв Азиас гаралтай нүүдэлчид Кушаны эзэнт улсын нийт хүмүүсийг бүрдүүлж байсан аж. Учир нь Төв Азийн нүүдэлчин ба суурьшмал улс түмний олон төрлийн соёл иргэншлийг нэг тэнгэрийн дор нэг хаан удирдаж байв. Бурханы шашны түгээлт энэ бүсээс төв Ази болон Монгол нутагт анх түрүүлэн орж ирсэн нь магадгүй Монгол газрын эртний эзэнт улсын хүчтэй нөлөөлөлтэй салшгүй холбоотой. Тухайн үед Энэтхэг оронд Уламжлалт Ведийн уламжлалаас гадна бурханы шашны нөлөөгөөр соёл урлаг, боловсрол цэцэглэн хөгжиж байв. |
 |
| Кушан хаадын тамганы дүрсүүд. |
 |
| Кушаны үеийн зооснууд. |
Сармат
 |
| Халз тулаан |
 |
| Сармат дайчин |
.jpg) |
| Сарматын хуягласан дайчид Траяны Дакам тулалдаан.
МЭӨ 7 зууны үед Дорнод Европ, Уралын нуруу болон Дон мөрний өмнөд хөндийн хээр талын бүсэд Сармат хэмээх нэрээр нэрлэгдэх Скиф хэв шинжийн овог аймгууд үзэгдэх болжээ. Цөөнгүй зуу зуун жилийн турш тэд хөрш зэргэлдээ болох дорнод жигүүрийн Скифүүдтэй эв найртай амьдарч байсан. Гэхдээ үргэлжид эв найрыг эрхэмлээгүй бөгөөд ойролцоогоор МЭӨ 3 зууны үед Хар тэнгисийн умард хөндий болох Понтийн талд Скифүүдтэй сөргөлдөж эхэлсэн байна. Олон жилийн цус урсгасан дайны үр дүнд Сарматчууд эзэмшил нутгаас гадна сөргөлдөгч этгээдийн нилээдгүй газрыг булаан авч олон зуун жил эзэмшил тогтоосон аж.
|
 |
| Скифийн нутгийг дүрсэлсэн газрын зураг дээрхи Сармат 1697. |
Киммер
 |
| Киммерийн гарвал нарийн тодорхойгүй. Тэдний үүсэл гарвалийг тодорхойлсон судлаачдын дийлэнх нь Иран эсхүл Фракийн хэлний аялагаар ярьдаг гэжээ. Учир гэвэл Киммерийн язгууртан угсаа болон удирдлагч ноёд нь Иран угсааны хүмүүс байжээ. Түүхийн эцэг Грекийн Гредот МЭӨ 4 зууны үед тодорхойлохдоо: Киммерчүүд нь умард Кавказийн нутаг болон Хар Тэнгисийн хөвөөгөөр нутагладаг гэж тэмдэглэсэн байдаг. МЭӨ 8-7 зууны үед эдүгээх Украйн болон Оросын нутаг дэвсгэр дээр амьдарч байжээ. |
Дорж Шүгдэн
 |
Будда болон эгэлгүй гэгээнтэн нар тэдгээрийн дотор Аватарууд болон Махагал, Каларупа, Калиндэви, Дорж Шүгдэн гэх мэт олон янзын хэлбэрээр илэрч байсан. Богд Зонховагийн үеэс анхдугаар Банчин лам, Лувсан Чойжи Жалцан хүртэл Богд Зонховагийн залгамжийн гол Номын сахиус нь Каларупа байсан юм. Хожим нь гэхдээ олон дээд лам нарын зөн билэгт энэ уламжлалын Номын гол сахиус хамгаалагч нь Дорж Шүгдэн болсон. Номын хамаг олон сахиус хамгаалагчдын дотор дөрвөн нүүрт Махакала, Каларупа, ялангуяа Дорж Шүгдэн нь бүгдээрээ Манзушрийн хувилгаанууд тул нэг л ижил мөн чанартай билээ. Гэхдээ энэ цагийн хүмүүс Номын бусад сахиус хамгаалагчдаас Дорж Шүгдэнтэй илүү ойр үйлийн барилдлагатай. Ийм үндэслэлээр Сакья уламжлалын маш дээд түвшний Багш Морчин Доржчан Гунгаа Лхүндэв шавь нартаа айлдахдаа ” Одоо Дорж Шүгдэнд найдаж түших цаг иржээ” хэмээсэн байна. Тэрээр энэ үгийг олонтоо давтаж Дорж Шүгдэнг шүтэж сүсэглэхэд шавь нараа хөхүүлж байжээ. Тэрээр одоо бол өөр бусад сахиус хамгаалагчдад түших цаг гэж хэлээгүй, харин одоо бол Дорж Шүгдэнд түших тулах цаг хэмээн тодорхой хэлжээ. Сакья уламжлалын олон өндөр дээд лам нар олон тооны Сакья сүм хийдүүд үнэн сүсгээр Дорж Шүгдэнг шүтэж түшиглэдэг.
19.09.13
|
Sunday, August 18, 2013
Шинэ чулуун зэвсгийн үед хамаарах Дорнод Европын анхны овог аймгууд
 |
Шинэ чулуун зэвсгийн Дорнод Европын эртний овог аймаг... уламжлалт соёл, амьдралын хэмнэл зэрэг нь илэрхий анчин-түүвэрчин онцлогтой байжээ. Тухайн үед цөөнгүй тоотой өвөрмөц соёлын голомтууд Балканы хойг, Дунай мөрний доод хэсгээр нүүдэллэн аж төрж байжээ. Тэдгээр уугуул овог, аймгууд ойролцоогоор 7000-6000 жилийн өмнө нийтлэг соёлуудыг үүтгэж Зүүн Өмнөд Европ болон Эгийн тэнгисийн уудам дайдаас Анатолийн үржил шимт хөндийн завсар хүртэлх өргөн уудам ертөнцийг эзэмшиж байжээ.
Тухайн үеийн овог аймгуудын (мал аж ахуйн тархалт), нийгмийн зохион байгуулалт зэрэг нь Дорнод Европын бүсүүд болох Кавказ, Анатолийн (Ази) тодорхой нөхцөл бүрдсэн таатай газруудад шигүү байршилтай суурьшиж байв. Үүнийг неолитын үеийн эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжилтэй (Хувьсгал) холвон тайлбарлаж болох бөгөөд хил хязгаар нутгуудад бүлэг байдалтай нийгмийн өсөлт ажиглагдсан байдаг. Шигүү аж төрөх оршин суугчид нь байгалийн таатай нөхцөлийг төдийлөн төгс бус өөриймшүүлээгүй ч зах хязгаар хөршүүддээн бол соёлын болоод эдийн түгээлт зэрэг төдий хэмжээний зүйлсээр нөлөөлж байжээ.
 Эртний Европ дэх Хаплогрупп-Ж2 (J2), өнгөөр будаж тэмдэглэсэн нь генетик тэмдэгийн тархалт хэр өндөр хувьтай буйг тодорхойлжээ. |
Бүс нутгийн шинэ чулуун зэвсгийн соёл бий болохдоо Украйны бүс нутгуудийн онцлогтой соёлын өвөрмөц бүрдэл, давтамжуудаар харилцаж байв.
Хамгийн анхны хөдөө аж ахуй болон мал аж ахуйн амьдралын хэмнэл бүхий нүүдэлчид Кавказийн нуруунаас Дорнод Европын Днепр мөрөн болон Дон мөрөны адаг хүртэлх уудам талыг хамруулж суурьшсан байна. Тэдгээр бүгд тодорхой бүс нутгийн онцлогтой соёл болох болов ч эх гарвал нь Кавказ хэв шинж болно. Чухам хүү, эдгээр шинээр оршин суугчид нь “Шинэ-Чулуун зэвсгийн соёл” үүтгэгч Дорнод Европын эртний хүмүүс байв. Нүүдлийн жим өргөн цар хүрээтэй болохын зэрэгцээ тархалтын нэг чиглэлд Карфатын хөндийн овог аймгууд ойролцоогоор 5000 жилийн үед нүүдлийн мал аж ахуйг анх эрхэлсэн байдаг. Тус баримтууд Мезолитоос Неолитийн үе рүү алгуурхан шилжих бүх үеүүдийн эртний судлалын баримтуудаар батлагдана. Шинэ оршин суугчид шугаман хээт ваар (Linear Pottery) урлаачдийн соёлын арга барилыг Карфатын хөндийд бий болгож байжээ. Түүнчлэн Франц болон Дорнод Европын дийлэнх бүсийг хамруулж мөн үздэг. Шинэ чулуун зэвсгийн соёлууд нь Дунд Дунайн үржил шимт хөндийн цөөнгүй соёлуудад өргөн хэмжээгээр илэрдэг. Энэ нь тухайн үеийн соёлууд өөр хоорондоо харилцан генетик хамааралтай байсаныг илтгэнэ. Эдгээрээс хамгийн эртнийх нь Коросийн соёл (Kоrоs_culture) бөгөөд тэдний гарвал өмнөд Балканаас үүтгэлтэй аж.
 |
| шугаман хээт ваар |
Төрөл төст шинээр оршин суугч нүүдэлчин овог аймгууд Вуго-Днеприйн (Bug-Dniester culture) соёлыг бий болгосон бөгөөд тухайн үеийн соёлын түвшинг илэрхийлэх төдий хэмжээны материалууд дотроос илүү хөгжингүй түвшин бүхий онцлогоор Дорнод Европын соёл дотроос ялгагддаг. Михолай Товкаяло (Mykola Tovkaylo) өгүүлснээр бол Коросийн соёлтой энэ соёл холвогдсон байдаг. Хоёр соёлын хооронд мал аж ахуй, газар тариалан харилцан сүлвээ байсан учир Вуго-Днеприйн (Bug-Dniester culture) соёлд хүчтэй тархалт явагдсан. Бидний төсөөлснөөр эдгээр баримтууд нь энгийн жижиг тулгуур баримтууд дээр үндэслээгүй бөгөөд Балкан болон Өмнөд Вуго орчмийн эртний хүн ам зүйн тархан суурьшилтийн онцлогоос үндэслээгүй болно. Тухайн үед үлэмж хэмжээний хүн амтай овгийн бүрдэлүүд Балканаас ойролцоох бүс нутаг руу шилжихдээ Эртний Триполийн соёлыг бий болгосон гэж үздэг (Earlly-Trypillian culture). Украйн дэх арьстны төлөөлөгчдийг Антропологийн шинжлэх ухааны судалгааны үр дүнд Эртний Триполийн соёлын төлөөлөгчид хэмээн үзхэд хүргэжээ. Үүнийн зэрэгцээ Балканаас цөөнгүй хэмжээний арьстны төлөөлөгчид нүүн суурьшсаар байжээ.
“Эртний Триполийн соёлын төлөөлөгчид нь ерөнхий хэлвэрийн хувьд туяхан, гуалиг бие цогцостой (gracility) ба гонзгой зууван толгойтой (dolichocephalia) хүмүүс байжээ. Эдгээр хүмүүс өргөн хүрээтэй тархан суурьшсан байгаа нь эдүгээ олдох эртний хүний ясны дээжүүдээс мэдэгддэг ба Газрын Дундад Тэнгис болон Өрнөд Европын нутаг дэвсгэрт ажиглагдсан бол цөөнгүй хэмжээтэй мөн Анатолын хөндийд гавалийн үнэмлэхүй давтамжууд ажиглагджээ”.
Триполийн соёлын төлөөлөгчдийн гавал дээр хийсэн судалгааны хэмжээсийг нөхөн сэргээж дүрсэлсэн байдал. (M.M. Gerasimov)
Эх сурвалж:
Subscribe to:
Posts (Atom)