Буряадаймнай Шоно угай изагууртай зонууд 

Жамбалова Ж.Ж.

Россия, г. Улан-Удэ, ГОУ ВПО БГУ

БУТАМАШОНЫН ҮРИНЭР ТУХАЙ ЗУРАГЛАЛНУУД

Баргажанай буряадууд гэжэ гол түлэб мүнөөнэй Буряад республикын Баргажанай болон Хурамхаанай аймагуудта ажаhууhан буряадууд нэрлэгдэдэг. Зарим ушартаа тэдэниие хойто

буряадууд гэжэ онсолон хэлэдэг байха юм. Энэ нэрэнь болбол 8 эсэгын буряадуудай республикын хойто аймагуудта хэр угhаа түбхинэhэнhөөнь сэхэ дулдыдана. Баргажанай буряадууд 1640-д онуудhаа Зүлхэ мүрэнэй эрьеhээ нүүжэ ерэhэн түүхэтэй. Баргажанай буряадуудай 8 эсэгын отогуудта шоно, баяндай, эмхэнүүд, сэгээнүүд, галзууд, булагад, абзай, эхирэд тоологдоно. Мүнөөнэй Баргажанай аймагай Баянголдо ехэнхидээ hэнгэлдэр, шоно угай зон ажаhууна. Галзууд, эмхэнүүд, абзай, булагад гэгшэд Хурамхаанда олон. Тэдэнэй үсөөхэн айл дээдэ голhоо (Хурамханhаа) манай нютагта зөөжэ ерэнхэй. Минии гэр бүлын уг гарбал hэнгэлдэрэй ходой болоно. Нагасын талаhаа бутама шоно угтайбди. Нагасанараймнай гарбалай домогуудай ёhоор Шоно долоон хүбүүтэй байhан юм. «Шонын долоон, Шобхойн найман» гэжэ манай нютагта хэлсэдэг. Энэнь юун бэ гэхэдэ, Шобхо гэжэ Шонын hамган бэеэ нэрлүүлхын тулада, Шонын нэрэдэ наймадахи хүбүү оруулhан байна. Манай нютагта шоно угай зон буга, бутама, шүбхэй, түмэнтэй, оторшо болон хубаардаг. Тэдэнэр ехэ бэрхэ, ажалша зон, басагадынь галуун шубуун мэтэ hайхан ба үнэр баян гэлсүүлдэг юм. Харин хүбүүдынь шадамар бэрхэ, түргэн, солгёон зантай зон. Тэдээн тухай иигэжэ дууладаг: «Байгагүйгөөр долгилдог / Баргажанай хойто далай, / Бардам солгёон зугаатай / Бутама шонын басагад. // Түргэн долгёор

шууяатай / Туркын хойто далай, / Түргэн солгёон зугаатай / ТүмэнтэйШонын хүбүүд //». Иигэжэ манай нютагта Шонын хүбүүд, басагад тухай арадай дуунуудые мүнөөшье хүрэтэр дууладаг. Шоно угай зон ехэнхидээ гартаа дүйтэй түмэршэ, модошо дархад юм. Тэдэнэй дундаhаа бэлигтэй эрдэмтэдшье гарадаг. Жэшээнь, Россин болбосоролой академиин член-корреспондент, багшын эрдэмэй доктор, Буряадай гүрэнэй университедэй профессор Э.Р. Раднаев бутама шоно угай, харин багшын эрдэмэй доктор, профессор М.Н. Очиров шүбтэхэй

шоно угай болоно. Баргажанай буряад эсэгын зон эртэ урда сагhаа хойшо табан хушуу мал үдхэжэ, нэрэтэй, солотой hууна. Тэдэнэр түрүүшын үедэ дундаа зарим тэды зүрилдөөтэй байhан аад, хамта нилээд удаан саг соо hууhанай ашаар эб нэгэ үгэтэй, бодолтой, түрэлтэй болоо. Жэшээлэн харахада, Һэнгэлдэр Шоно хоёр анхан аха дүү байгаад, Зүлхэ мүрэнэй эрьеhээ нүүжэ ерэхэдээ, буряад зоной үсөөн дээрэhээ хангай тогооёо хаха сохижо, эбэр номоёо хуха сохижо, хари болоо гэжэ тоологдоод, дундаа худа ураг оролсоhон байдаг. Энээнэй ёhоор hэнгэлдэрэй ходой угай эсэгэмни бутама шоно угай эжытэймни айл ёhоор түбхинэн hуухадаа, гарбалай ямаршье hаад ушараагүй бэлэй. Гэхэтэй хамта hэнгэлдэрэй басагадые hэндэгэр, hандагар гэжэ зарим зон хэлсэдэг. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэр бэеэр ходо томо байхынгаа хажуугаар эрэ хүнүүд шэнгеэр ажал хэдэг юм. Минии нагасанарай талаар уг гарбалай сэхэ шугам-hарбаалжа гэхэдэ, иимэ: Эхирэд – Зонхи – Һэрхэ – Шоно – Бурлай – Загахай – Булшар – Бутама – Монтого – Дэмэр – Шарагшан – Һалгай – Улаама – Цырен – Даша – Екатерина – Жаргалма.

Иновационный проект научной школы С.Ж. Балданова номоhоо авав

Magnetic Flow Changes The idealized lines of magnetic flow you see coming out in a torus around the Earth are not what geologists have found. The reality is that the magnetic lines look rather like straight weaving patterns.

Magnetic Flow Changes

 The idealized lines of magnetic flow you see coming out in a torus around the Earth are not what geologists have found. The reality is that the magnetic lines look rather like straight weaving patterns. They’re fixed, but

they’re not precise in that idealized kind of way. And there are certain areas where
they’re stronger and other areas where they’re weaker. These lines normally do not
move, but because the field is getting so weak, they are beginning to move and
change. The birds, animals and fish, and the dolphins and whales and other creatures
use these magnetic lines for their migration patterns. So if the magnetic lines
change, their migration patterns go off, which is what we’re seeing all over the world
right now. Birds are flying to places they’re not supposed to be, and whales are
beaching themselves on land, where it’s supposed to be water as far as they’re concerned. They’re simply following the magnetic line they’ve followed for centuries, and they’re running into land that wasn’t on that line before. When these magnetic fields pass through
zero point and completely change—which they may do very soon—we’ll have another subject
to talk about, about what happens then. You see, we believe your very memory is tied to those
fields. You can’t remember anything without these magnetic fields. In addition, your emotional
body is tied powerfully to the magnetic fields, and if they change, your emotional body

is radically affected. It’s easy to understand that the Moon affects the tides of the world through
the pull of gravity. We also know that the magnetic fields of the Earth are slightly affected by
the phases of the Moon. When the Moon is full and passes overhead, we get a slight bulge and
change in the magnetic field of the Earth. Just look at what happens in big cities during a full moon. The day before, the day of, and the day after the full moon, we have more rapes and murders and killings and weirdness of this nature than we do for the rest of the entire month. The police blotter of any major city will verify that. Why? Because these fields especially affect people who are right on the edge of emotional instability, who are barely able to cope during normal times. They’re right on the edge, then the Moon comes along and moves the magnetic field just a little bit, and the person experiences an emotional dip and does things he or she normally wouldn’t do. So imagine what would happen if the geomagnetic field of the Earth starts destabilizing. I heard in October 1993 from someone who’s involved in aviation that in the last two weeks of September, major landing strips had to recalibrate their guidance systems because the magnetic fields made a unilateral shift all over the planet. It seemed to be temporary, lasting about two weeks. At that time you might have remembered an incredible emotional outburst within yourself and people around you. In my world I’m on the phone with people from all over the world. People were freaking out everywhere.

That’s why I suspected that maybe what I heard might really be true. If it 15 true, then we are beginning to proceed almost certainly into the next phase of this work. These breakdowns in the magnetic field of the Earth will begin to come closer and closer together until there is a total collapse of the field and a shifting of the poles. This is one of the signs of the very end times. There’s no reason to get into fear about any of this. Even though what’s happening is unusual, we’ve all been through these kinds of things many, many times before. This is not unusual for you, though most of you have very little memory of it. When you actually start going through the dimensional shift and get into the feel of it, you’ll say, “Oh, yeah, I remember this now. Here we are, going through this birthing again.” So it’s not a big deal, yet it is. You came from somewhere else when you were born as a baby, right? You came from some other dimension and

you passed through a void and came out through the womb to Earth. You traveled this path before, and we’re about to do a similar kind of thing, only it’s a really unusual one this time. There’s no reason to fear it when you know all of it and remember who you are. In fact, what’s occurring is extremely positive. It’s very, very beautiful.

Соронзон урсгал өөрчлөгдөж байна
Дэлхийг хүрээлсэн Тоор хэлбэртэй соронзон урсгалын төгс шугамууд зурагт үзүүлсэн ба энэ бол геологчдийн олж тогтоосон зүйл нь биш юм. Үнэндээ соронзон шугамууд харицангүй шулуун ба сүлжилдсэн мэт харагддаг байна. Тэд холбогдсон байдагч зурагт үзүүлсэн шиг ийм өв тэгш, зөв байдалтай биш билээ. Зарим тодорхой бүсэд тэдгээр нь сул, харин заримд нь хүчтэй байдаг. Эдгээр шугамууд нь ердийн төлөвдөө хөдөлдөггүй юм, харин орон нь маш сул болоход тэдгээр хөдөлж өөрчлөгдөж эхэлдэг. Шувууд, амьтад болон загас, дельфин, халимууд болон бусад зүйлүүд эдгээр соронзон шугамуудыг өөрсдийн нүүдлийн аялалдаа ашигладаг. Тиймээс хэрвээ соронзон өөрчлөгдвөл, тэдний нүүдлийн хэв маяг өөрчлөгддөг бөгөөд одоо дэлхийн хэмжээнд энэ үйл явцыг бид ажиглаж байна. Шувууд очих ёсгүй газартаан нис очиж халимууд ус бaйгаа гэж бодон эрэг рүү үсрэн гарч байна. Тэд ердөөл соронзон орны шугамыг даган, үүнийг зуун зууны туршид дагаж ирсэн бөгөөд энэ шугаман дээр урьд байгаагүй хуурай газар луу тэд үсрэн гарч байна.

Энэ соронзон орон тэг цэгийг дайран өнгөрч, бүрэн өөрчлөгдөхөд, энэ нь тун удахгүй болох магадлалтай ба энэ үед бидэнд ярилцах өөр зүйл гарч ирнэ, цаашид яах вэ? Таны өөрийн чинь ой санамж энэ оронтой холбоотой байдаг гэдэгт бид итгэлтэйф байдаг юм. Та энэ соронзон оронгүйгээр юу ч санахгүй. Түүнээс гадна, таны сэтгэл хөдлөлийн бие соронзон оронтой хүчтэй холбоотой байдаг. Хэрэв тэд өөрчлөгдвөл энэ сэтгэл хөдлөлийн биед хүчтэй нөлөө үзүүлнэ. Сар хүндийн хүчний нөлөөгөөр далайн түрлэг ба таталтанд нөлөөлдөгийг ойлгоход хялбар билээ. Сарны үе шат Дэлхийн соронзон оронд бага зэрэг нөлөөлдөгийг бид мэднэ. Тэргэл сартай шөнө дэлхийн соронзон оронд бага зэрэг өөрчлөгдөж төвийдөг. Тэргэл сартай өдөр томоохон хотуудад юу болдогийг авч үзье. Бүтэн сар гарахын өмнө, өмнөхийн өмнөх, дараах, түүний дараах өдрүүдэд хүчирхийлэл, аллага, алуурчид болон иймэрхүү шинжтэй зүйлс сарын бусад өдрүүдтэй харьцуулбал илүү идэвхждэг байна. Аль ч томоохон хотын цагдаагын бүртгэл үүнийг гэрчлэнэ. Учир нь эдгээр орон нь энгийн үед өөрийгөө арай гэж барьдаг сэтгэл зүйн тогтвортой бус байдалд байдаг хүмүүст онцгой нөлөөлдөг. Тэдний яг тйим ирмэг дээр байх үед сар гарч ирж, соронзон орныг бага зэрэг өөрчлөхөд, тэр хүн сэтгэл зүйн хөдөлгөөнөө барьж чадахаа больж, хэвийн үедээ хэзээ ч хйихээргүй зүйлийг хийдэг байна.

Тиймээс дэлхийн гео соронзон орон тогтоворгүй болж эхэлбэл юу болох нь ойлгомжтой. 1993 оны 10-р сард, иргэний агаарын тээврийн нэгэн хүнээс соссон юм байна. 9-р сарын сүүлийн хоёр долоо хоногийн хугацаанд ихэнх нислэгийн зурвасын тогтолцооны хяналтыг шинээр дахин хянах шаардлагтай болжээ, учир нь бүх дэлийн хэмжээнд соронзон орны нэг талын шилжилт болсон ажээ. Энэ нь түр зуурын байсан ба ойролцоогоор хоёр долоо хоног үргэлжилжээ. Тэр үед та өөртөө болон эргэн тойрныхоо хүмүүст санаанд оромгүй сэтгэл хөдлөлийн тэсэрэлт болсоныг санаж магадгүй. Миний хувьд, надруу дэлхийн өнцөг булан бүрээс хүмүүс утсаар ярьдаг, тэд бүгд их сонин зан ааш гаргаж байсан. Тийм учираас, миний сонссон энэ зүйл бүрэн үнэн байх боломжтой юм гэж би бодсон. Хэрвээ энэ үнэн бол бид энэ ажлийн дараагаар шатруу бараг орж ирээд байна. Дэлхийн соронзон орон дахь энэхүү эврэл соронзон орны бүрэн мөхөл болон туйлуудын өөрчлөлтийг хамтад нь авчрахаар улам ойртсоор байна. Энэ бол хамгийн сүүлчийн цагш хугацаа болох тухай тэмдэг юм.

Үүнээс болж айдас автах ямарч шалтгаан байхгүй, тэрч байтугуай болж байгаа зүйл ердийн бус олон тулгарсан. Хэдийгээр та үүний тухай тун бага санаж я энэ бол таны ердийн бус зүйл биш. Та хэмжээсийн өөрчлөлтийг давж эхлэх үедээ “ өө.нээрээ тийм би үүнийг санаж. Бид энэ төрөлөөр дамжуулан дахин энд банйа.” Гэж хэлэх болно. Тиймээс энэ сүрдмээр юм биш.
Хүүхэд болж төрөхдөө хаа нэгтээгээс ирсэн, тийм үү? Та тодорхой өөр хэмжээсээс ирсэн бөгөөд хоосныг туулж гэтлээд Дэлхийн саванд орж ирсэн. Та энэ замаар урьд нь аялж байсан, бид одоо үүнтэй яг ижилээр юмсыг хийж байна. Та өөрийнхөө хэн гэднгээ санаж, энэ тухай бүхнийг мэдэж байх үед үүнээс айх учиргүй. Үнэн хэрэгтээ болж байгаа зүйл дээд зэргийн ашигтай энэ гайхамшигтай зүйл юм.

Эх Сурвалж:
http://soulharmony.wetpaint.com/page/Magnetic+Flow+Changes%3A
http://www.floweroflife.org/, 
http://www.crystalinks.com/floweroflife.html


05.02.12

Хас тэмдэг

Эртний эв нэгдлийн тэмдэг Хас. Эдүгээ цаг үед энэ тэмдэгийн мөн чанарыг таягдан гээсэн нь Европын орнуудад мэдэгддэг. Дэлхийн өнцөг булан бүрт байх Хасын утгыг аймшигт үзлээр урвуулан тодорхойлох болжээ. Маш олон билэг тэмдэгтүүд буй ч тус тэмдийг ганцаар эсэргүүцэн бодох ойлголтыг бид өнгөрсөн зуунаас авсан. Харин Хас нь ганцаар оюун сэтгэлгээны билэг тэмдэг болон бусад тэмдэгтүүдээс онцгойд ялгарч ирлээ.

 Христосын ариун Загалмай, Лалын шашинтны ариун хавирган Сар болон Еврейн зургаан талт ариун од зэрэг нь чухамдаа нэрнээсээ утга өөр ч ижилхэн.

Дүрс тэмдэг үндэстэнүүдийн төрийн далбаа тэдгээр улсуудын омог бадрангуйн билэг тэмдэг болсон билэгдэл нь нийгмийн тодорхой бүлгийн хүндэтгэлийн төлөөлөл болж дээдлэгдсээр байдаг юм. Харин Хас нь зарим бараа бүтээгдэхүүн, багт наадмын төлөөлөх тэмдэг болсон нь чухам ямар энгийн дүрс болсоныг эрхгүй илэрхийлж байна. 

Гэвч ертөнц дээр бүх билэгдэл зүйн тэмдэгүүд тухайн юмсын утгыг бахархах сэдлээр илэрхийлж чаддаггүй нь харамсалтай. Зарим нь муу муухайн илэрхийлэл болж байна. Хэдийгээр тэдгээр тэмдэгүүдийн цөөн нь  мухардалд орсон болохыг жишээт түүхэн үйл явдал нотолж байна. Үүнээс Хас тэмдгийг дурьдаж болно.

Өнгөрсөн хорьдугаар зууны торгон дэвжээн дээр Нацист нам хөгжин мандаж байлаа. Түүнийг нэгэн тэмдэгээр таньж болох ба энэ нь Хас тэмдэг юм. 1933-1949 оны Германы Нацист нам Хас тэмдэгээр ойлгогдож байв.

Хас тэмдэг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс соёл иргэншлийг төлөөлөн олдсоор байв. Тэр үед түүний үндсэн шинж чанар нь амьдралын эрчимт билэг зүй, ер бусын үйл явдал, хөгжил цэцэглэлт, аз жаргал болон азийн тэмдэг болж дээдлэгдэж байв.

Өнөөдөр, Нацист намын дарангуйллын үе буюу өөрөөр хэлвэл дэлхийн хоёрдугаар дайн нь хүн төрөлхтөнд баларшгүй хар толбо үлдээсэн юм. Муугийн үйл хэзээнээс бүрэн арилахгүй удах бөлгөө. Энэ утгаар Хасын үндсэн билэгдэл, үхэл, аймшигт үйл явдал болон арьсны үзлээр ойлгогдох болсон байна. Энэ уналтын лүндэн нь хаа сайгүй тусгагджээ. Ийм учир муу Хасист хэв дүрслэлд хүмүүс хэтэрхий их татгалзан хандах нь ихэссэн. Энэ нь ялангуяа залуу үеийнхэнд түлхүү бууж ирсэн.

Эртний Хас тэмдэг нь үндсэндээ хосмолжсон Хэрээс шугам нь зөрүүлсэн бус нэг зүгт чиглэн эргэсэн маягтайгаар зурж дүрслээд тус дүрийн эргэлтээрээ ялгагдах нар зөвт зүг харсан дүрслэл нь (Амьдрал болон Эрүүл мэнд) байхад буруу эргэлттэй нь (Азгүйдэл тэр дундаа соёлын уналт, гамшиг) зэргээр дүрсэлсэн байдаг. Хас тэмдэгийн эртний үед дүрсэлсэн хадны зургийн он цаг нь шинэ чулуун зэвсэг буюу 15 000 жилийн үед холбогддог.

Ижил дүрслэлтэй Хас загварын тэмдэгтүүд дэлхийн эргэн тойронд олдсоор байна. Энэ бүгд нь соёл, шашин, болон  тив дэлхийн хэмжээнд хүндэтгэлийн хэв уламжлалтайгаар шүтэгдэж байв. Гэхдээ ялгааг нь соёл бүрийн үнэлэмжээр нь ойлгох хэрэгтэй. Ариун тэмдэгийг Монголчууд болон Монголиодууд, Умард Америкийн анхны уугуул хүмүүс, Хиндисчууд, Буддистчууд, Грекүүд, Ромчууд, Кельтчүүд, Англи-Саксончууд, Маяачууд, Ацтекууд, Персчууд болон Анхны Христайнчууд шүтдэг. Бас Хас тэмдэг нь эртний Жүдийн сүмээс олдсоор байна.

1800-аад оны үе Хас тэмдэгийг Германы үндэсний анхны дэвшилтэд үзлийн тулгуур болгон тус тэмдэгийг өөриймшүүлж хэрэглэсэн байдаг. 1910 онд, Герман улс өөрсдийн үндэсний бэлгэ тэмдэг болгосны хажуугаар шүлэг яруу найрагчид Жүд нийгмийн зохион байгуулалт болон бүх шатны зохион байгуулалтад эсрэгээр турхиран бичиж байв.

1919 онд Германы Нацист намын журамд тус тэмдэгийн эртний онцлогийг зээлж дотоодын ариун шүтээн болгон өргөн ашиглах болсон. Учир гэвэл тэд дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа ахуйт хэнээрхэлийн үүднээс Хас тэмдэгийг муу муухайн утга учир байх учиргүйгээр хар хүчний бэлгэ утгаар авсан. 1935 онд тойрог бүхий дэвсгэр хар цагаан өнгөөр зурж улаан даавуунд залсан нь Үндэсний социалист /Нацист/ намын билгэ тэмдэг болгов. Нийгмийн сэхээтэн нарын зөрчилдөөн нь Нацист Хас тэмдэгийн далбаа дор үүсч улмаар энэ зөрчил нь гажуу үйл явдал үүсч бий болгоход хүргэв. Эртний Хасны тэмдэг өнчрөн үлдэгсэд, үгээгүй ядуу болон Герман үндэстний хажууд баян тансаг орших улсуудын эсрэг нөлөөлсөн мэт байв.

Учир гэвэл Нацистуудийн хувьд Хас бэлэг тэмдэг нь үзэн ядалт, шудрага бус үйлдэл, үхэл болон хүн алах явдалтай хутгалдсан байв. Өнөөдөр болон ирээдүйн хэзээ ч болов Эртний бэлэг зүйгээр тус тэмдэг дахин шүтэгдэх ёстой. Нацистуудын тэмдэгээр хүлээн зөвшөөрөгдөж байсан энэ хэлмэгдсэн шүтээн эдүгээ үед цагаадах ёстой болно.

Тус тэмдэгийг Нацистууд ашиглаж үйл ажиллагааных нь үрээр сайн үйл  балран арилж хиргүй нандин амьдралын ойлголт нь арьстны үзлийн алсын чиг шугам болсон. Энэ бүх самуурал тус тэмдэгийн үндсэн утгыг алдагдуулсан нь харамсалтай.

05.01.12

Этүгэн

Этүгэн эжий

Этүгэн, түүнчлэн Итүгэн гэж нэрлэдэг. Монголын газар усны шүтээн сахиус онгон. Тэрээр итгэлээр үйлчлэн оршино. Түүний нэрийг Цtькеn буюу Удганаас үүсэлтэй ариун дагшин уул усны эзэн сахиусаар төсөөлж байхын зэрэгцээ эртний Түрэгийн бас нэгэн сахиус болдог. Дундад эртний Этүгэн эхийн нэгэн хувилбар нь эрэгтэй Натигай болов ч магадгүй Этүгэн эхийг андуу ташаа дуудсан байж болох юм. Монгол домог зүйн дүрд Этүгэн эх нь ихэвчлэн бух хөлөглөх залуу эмэгтэйн дүрээр илэрдэг.

04.30.12

Дорнын Хүннү ба Генетик гарбал зүй

Эгийн голын бүсээс олдсон шинэчилсэн хоёр үр дүнг оруулж байна. Улмаар эцгийн болон Генийн тогтолцооны талаар Дорноос олдсон Хүннү хүний антропологийн судалгааг хийсэн болно. Генийн дээжийг 2000 жилийн тэртээх үеийн Этүгэн эхийн газраас гаргаж ирсэн нь ач холбогдолтой билээ. Төст биш Молекул судалгааны баримт манай оронд орших Эгийн голийн дээжээс гарч ирсээр байна. Энэ нь ойролцоогоор II-оос III зууны үе дэхь Дорнод Хүннүчүүдын үетэй холвогддог. Хятад сурвалжид дурдсанаар бол Хүнчүүд буюу Xiongnu гэдэг нь тус хэлний аялагаар дуудагддаг тул энэ нэрээр бид мэддэг. Дорнод Хүнчүүдийн талаархи янз бүрийн хэлний үсэгчилсэн нэр томьёо байдаг бол Хүнчүүдийн он цагийн хэлхээг бас товч агуулдаг. Учир гэвэл Хүннүчүүдийн гарал үүслийн талаархи дорвитой судалгаа чухамхүү сайн хийгдээгүй байна. Хэдий тийм боловч Хүннүчүүдийн талаархи Ураг төрөл болон Өвөг генийн холбоотой хүмүүсийн яснаас авсан дээжүүдийг бүдүүвчлэн судлаад тийм ч сайн бус болох ба зарим мэдээлэл зэргийг цөөн мөр гарган ирж орчин үед судлаачид нийтэлсээр байна.  Эгийн голын Хүннү булш Мөн Иран гарвалтаны түүхийн соёлт үетэй зэрэгцсэн газар тус бүрд соёлын элемэнтүүд олдож байгаа нь судалгааны эхтэй сэжим холвогдож байдаг. Учир нь хаа сайгүй энэ сэдвийн доор судалгааны баримт олдож чадаж байгаа нь сонирхолтой. Эртний улсуудын гайхамшигт шинж тэмдэгүүдийг нэхэн тодруулж чадах юм. Эш баримтад судар дээр шинжлэх ухаанчлан тодруулсан Xiongnu буюу  Дорнод Хүннүчүүд гэх нэршлийг орчин үед хэдийнээ хүлээн зөвшөөрсөн байна.

mtDNA Analysis-Генийн бүтцийн талаас судалсан судалгаа. Тус судалгааны өгүүлэл дээр: ...Хэдий тийм боловч mtDNA  залгамж дотроос mtDNA haplogroups бат эргэлзээтэй баримт гаргаж чадаагүй (Иймээс түүн дотор агуулсан since HVI  буюу бүсийн тохиргоотой), гуравт(A, C, болон D) энэ нь Америкийн уугуул иргэдийн Дөрвөн бүлэгтэй (Torroni et al. 1993) болон Сибирийн ард иргэдийн (Starikovskaya et al. 1998; Schurr et al. 1999) хүн ам зүйтэй энгийн туршилтын харьцуулалтаар их төстэй байх нь ажиглагдсан.( haplogroup-тэй D нь бусад тэмдэгээс илүү давамгайлах нь харагджээ). Цөөнгүй олдсон дараалал дээрхи тэмдэгтүүдээр салаалан B4b, D5 эсвэл D5a, F1b, J1, G2a, U2 болон U5a1a харьяалагдах ба зарим M бүлэг багцтай байгаа нь ажиглагдсан (Richards et al. 2000; Yao et al. 2002). Салбар бус дэд Европ төхөлийн бүлэг багц H, >40% тай гарч ирсэн нь хүн амийн генетик тэмдэгтэд (Richards et al. 1996) маш сонирхолтой баримт болсон билээ. Түүнчлэн  Зарим haplotypes бүлгийн мэдээлэл дээр ижил төстэй олдвор тухайн газраас олдсон. (Kolman et al. 1996; Comas et al. 1998). Маргаантай асуудал  Дотоод азийн болон Дорнод Хүнчүүдийн зонхилог ч нь (89%)-аар дээрхи (A, B4b, C, D4, D5 болон D5a, түүнчлэн F1b) дараалалууд хамрагдаж чаддаг. Ойролцоогоор 11% нь Европ төрхтөны холицоо гарч ирнэ (U2, U5a1a, болон J1). Энэхүү нээлтийн чиг хандлага нь Европ болон азийн хүн ам зүй нь хоорондоо түрүү үеийн Хүннүчүүдийн хооронд хольцоо үүссэн болохыг илэрхийлж байгаа юм. Соёл болон сурвалжийн баталгаагаар бол III зуунаас Скиф Болон Сибирийн хүн ам зүйн дотор цус ихээр холигдсон болохыг давхар  нотолдог.(Clisson et al. 2002). Энэ талаархи зарим нэг баталгаа бол өрнөөс түрж орсон өөр төрхтөн, тэдний генийн тэмдэг дотоод азид холицоо болсоныг батлах биз. Үүнд /курган/ Хиргисүүрийн соёлыг дурьдаж болох юм. Курган хэмээх чулуун дарааст булшнуудыг үлдээгчид нь Ижил мөрний хээр талын нүүдэлчин ард түмэн бөгөөд МЭӨ 5000 жилээс МЭӨ 2000 жилийн үед Европт нэвтэрсэн байна. Курганыг үлдээгчдийн дайралт нь Индо-Еврод хэлийг тархаасан юм. Курганы соёл нь хэд хэдэн соёлд хуваагдаж хөгжсөн ажээ. Түүхийн сурвалжууд  болон археологийн баримтууд нь Курганы соёлын хэдэн зууны туршид Хар тэнгисийн хойд талаас Дундад Ази, Дотоод Азийг холвон оршиж, Ази-Европын хооронд нүүдэллэн амьдарч байсаныг баталдаг. Курганы соёлынхон нь Индо-еЕвропын хооронд нүүдэллэн амьдарч байсаныг баталдаг. Курганы соёлынхон нь Индо-Европ хэлтэй байсан хэмээн таамагладаг ба генийн хувьд R1a1 хаплогрупп хамаарч байна. Тиймээс R1a1 группыг Индо-Европынхны ген хэмээн тодорхойлж ирсэн юм. Мөн нэмж тэмдэглэхэд Индо Иран гарвалтай генийг мартаж болохгүй билээ. Эдгээр ген гетероген буюу холимог шинжийн төрхийг дотоод азид үүсгэсэн байна. Ялангуяа Баруун Монголын нутаг болоод эрт үеийн түүхэн нутагт Европ хэв шинжийн улсууд илүү их давамгайгаар Монгол төрхтэй улсуудтай холилдон амьдарч байжээ. Гэхдээ сонирхолтой баримт бас бий энэ ...дорнод Монголын Хүннү булш:  Монгол улсын Хэнтий аймагийн Баян адрага сумын Дуурлиг нарсанд орших булшнуудад олдсон хүннү хүний ясанд хийсэн судалгааг Ардчилсан Солонгос улсын судлаач Ким Ги-жон, гён-юун-ны хийсэн шинжилгээг эш баримтаас дурдвал маш сонирхолтой мэдээлэл гарч ирнэ. Тухайн Хүннү хүний ген нь... "эхийн талаас удамшдаг метохондр ДНХ mtDNA, эцгийн талаас удамшдаг У хоромсом У-SNP, хоёр талын аль алинаас удамшдаг гени STR-ийн хаплогруппыг тогтоох цогц шинжилгээ болсон бөгөөд шинжилгээний үр дүнд Монголын зүүн хойд бүс нутгын Хүннүгийн булшнаас илэрсэн хүний яснаас анх удаа R1a1 хаплогруппыг илрүүлэв." //Дуурлиг нарсны Хүннү булш УБ 2011. Боть 1. Тал 311-113 тэгэхлээр Хүннүгийн засаг захиргаанд Ази-Европ хэв шинжийн хүмүүсийн байр суурь бас буйг баталж байгаа юм.     Орчин үеийн генийн судалгааны ололт нь байрлал болон Нүүрстөрөгчийн он цагийн урьдчилсан таамаглал гаргаж ирэх аргаар эртний бунхант оршуулгын газрыг тодруулж чаддаг.  Ойролцоогоор III зууны үе, булшнаас олдсон нас биенд хүрсэн эр (Булш 28) Эгийн голын Зүүн хөндийд хэсэгт нээсэн (A талбар). Түүнийг холгүйхэн зайнаас, эрх дарх бүхий хүний булшнаас тус тус (Булш 27) олдсон. Бусад төстэй газарт эдгээр хос булш олдсоны хамт багтаан (Булшнууд 32/32A, 33/33A, 37/37A, болон 38/38A) болгон цувуулсан байна. Эдгээрээс зарим нь хүрээлэн буй булштай хамт тахилгын байгууламж тодорхойгүйгээр байсаар байна (Murail et al. 2000). Мөн түүнчлэн талбар дээр хос булш болгоныг хамт зэрэгцэн нэг булш болгон багтаасан нь тэднийг нийгмийн хувьд нилээдгүй бэлтэй байр суурийг агуулсан археологийн материал болсон.  Сакуудын (normally spelled Saka in English, a general endoethnonym of the eastern Scythians) ( Евразийн өөр бүлгийн нүүдэлчид ) болон Пазюрикийн соёл (Francfort et al. 2000). Энэ хэв соёлт оршуулга-зан үйлийн анхны хөгжингүй соёлын нөлөөлөл нь  "Эртний Скифийн нөлөөллөөр" үйлдэгдсэн гэж үзэж болох талтай. Гэвч энэ бол маргаантай асуудал билээ. Хэдийнээ өдгөө цаг үед нүүдэлчдийг нэг бүлэг болгох нь Дорнод Хүннү Гүрэн үүнд илэрхий оролцсоны баталгаа... ... (Sometime ca. the 1st c. AD)...Эцгийн эрхт ёс байсаар байв. Хамгийн бага хэсэгтээ (6-ийн 7 STRs), орчин үед Түрэг онцлогийн олдвор бас олдсоор л (Henke et al. 2001). Үүнд, mtDNA болон дөрвөн эцгийн хэв шинжит төрөл холвоо эдгээр булшнаас илэрсэн (46, 52, 54, болон 57) үүнчлэн Түрэг онцлогтой олдворуудтай (Comas et al. 1996), толилуулж буй Түрэг  олдворууд гарбал зүйн хувьд эдгээр нь том жишээ болж байна. B бүсийн  хоёр хүний оршуулга болох (Булш 61 болон  90) Генийн mtDNA шинжээрээ Иран гарвалтан буюу "Индо Иран" Юүэжи төхөлийн хүмүүс байсан нь илэрсэн (Calafell 1996; Richards et al. 2000). Эдгээр нь тоон огноо болон судалгааны мэдээлэл Дорнод Хүннүчүүдийн овог аймагт ямар нэгэн байдлаар баруун талаас Индо Иран гарвалтан болон Европойд төхөлийн нүүдэлчид холигдож байгааг батлах нэгэн том сэжим юм. Түүнчлэн АВО бүлгийн генийн өргөн хэмжээний тархалтын Монгол ген паспорт бол В бүлгийн С3 генийн тэмдэг болох бол Монгол генийн үндсэн 80 хувь нь маш эртний генийн өвөг шинжийг агуулсан болохыг давхар баталснаар бидний хувьд маш их үнэ цэнэтэй зүйл болох билээ. Энэ нь бидний генийн тэр дундаа өвөг Хүннү нарийн шинж давхар хадгалж чадсан Прото Генийн В /АВО/, GLO1*1, C'3*S гэх мэт генүүдийг Монголчуудын онцлогтой ген болохыг шинээр тодруулсан болно.   Хүннү хүн  04.29.12

Орчлон Ертөнц бол оньсого

"Цаг хугацааны товч түүх"

...Орчлон Ертөнц бол оньсого, түүний тухай зөвхөн зөнч төсөөллийг л гаргах боломжтой, үл ойлгогдох, үл шинжлэгдэх зүйл хэмээх үзлийг би хүлээн зөвшөөрдөггүй. Ийн үзэх нь бараг дөрвөн зууны өмнө Галилей эхлүүлж. Ныотон үргэлжлүүлсэн, ертөнцийн бүх хүрээг хамарсан шинжлэх ухааны хувьсгалд шударга биш хандаж буй хэрэг гэж би ойлгодог. Энэ хоёр хүн Орчлон Ертөнцийн ядаж зарим хэсэг нь эмх замбараагүй биш. тодорхой, математикийн хуулиудад захирагддаг болохыг харуулсан. Өнгөрсөн хугацаанд бараг бүх салбарт бид Галилей, Ньютон нарын үр дүнг түгээн дэлгэрүүллээ. Одоо бидэнд өдөр тутмын амьдралд маань тохиолддог бүх юмсыг удирдах математикийн хуулиуд байна. Түүнчлэн бөөмс мөргөлдөхөд чухам юунд хүргэж болохыг бид огт үл мэдэх тийм их энергид хүртэл нь бөөмсийг хурдасгах аварга том машин

бүтээхэд хэдэн тэрбум фунт зарцуулж буй баримт бидний амжилтын бас нэг хэмжүүр юм. Тийм их энергитэй бөөмс ердийн нөхцөлд Дэлхий дээр тохиолдохгүй учраас тэднийг судлахад зарцуулж буй асар их зарлага цэвэр эрдмийн шинжтэй, төдийлөн хэрэгцээгүй зүйл мэт санагдаж болно. Гэвч тийм бөөмс Орчлон Ертөнцийн балчир үед тохиолдож байсан учраас хэрвээ бид Ертөнц хэрхэн үүссэнийг ойлгохыг хүсч байгаа бол энэхүү энергнд юу явагдаж буйг илрүүлэх ёстой.

Бид Орчлон Ертөнцийн тухай маш олон зүйлийг ойлгож. мэдээгүй байна. Гэхдээ ялангуяа сүүлийн зуун жилд олсон амжилт маань биднийг урамшуулж. боломжит хязгаарын дотор Ертөнцийг бүрэн ойлгоно гэсэн итгэлийг өгөх учиртай. Бид харанхуйд мөнхөд тэмтчин бэдрэх

тавилантай төрсөн гэж би боддоггүй. Орчлон Ертөнцийн тухай бүрэн төгс онолыг байгуулахад

үсрэлт хийснээр бид түүний жинхэнэ эзэд нь болох болно. Одоогоор зарим хэсгийг нь л мэдэж байгаа ч ойрын ирээдүйд бүрэн ойлгож болох ямар нэг эмх цэгцэд Орчлон Ертөнц захирагддаг гэсэн найдлагаар энэ номын шинжлэх ухааны өгүүллүүдийг бичлээ. Энэ найдвар ердөө зүүд зэрэглээ ч байж магад. Тийм төгс онол байхгүй. байсан ч бид түүнийг хэзээ ч танин мэдэхгүй байж болох юм. Гэвч хүний оюун ухааны хувьд цөхрөнгөө барахаасаа илүүтэй бүрэн ойлгохыг эрмэлзэх нь дээр гэдэг нь эргэлзээгүй.

Стефен Хокинг 1993 оны 3 сарын 31

Тэмүжин Үгэгийн сүүлчийн үг

   Алдар овогт Ю. Болдбаатар

Тэмүжин Үгэгийн сүүлчийн үг

- Сүүлчийн үгээ хэл гэж тахилгыг удирдагч догшин харцтай ноён баргил хоолойгоор чанга гэгч нь надаас шаардав.
- Амьдарлын сүүлчийн үгээ дайсандаа хэлнэ гэнэ ээ. Энэ бол дээд зэргийн гутамшиг. Уг нь би гэрэлт орчлонгийн гэрлийн хязгаар дахь үхэл таны үүдийг сөхөхийн өмнө амьдарлын тухай сүүлчийн үгээ угсаа залгамжлах нуган үрдээ  хэлэх гэж нандигнасансан. Гэтэл азгүй миний энэ цаг болзоо тохироогүйгээр гэнэт  ирчихлээ. Эцсийн эрхэм үгээ хэлэх үр минь гэтэл дэргэд үгүй. Хайрт хатан, ахан дүүс, овог аймагтаа сургааль зарлигаа дамжуулах элч ч бас алга. Ингэх л байсан аваас олон жилээр тунгааж ширгээсэн үгсийг яах л гэж нандигнасан юм бэ? Сонсох ёст эзэн нь энд үгүй учир нандигнасан үгийн утга учир ч талд хуй тоосрон замхардагийн адил утга учиргүй болов. Ер нь хүслээр болоогүй орчлон тэр чигээрээ утгагүй. Ингэхэд эдэнд би юу хэлэх ёстой юм бэ?
Талын олон татар баатрын түүчээ нь болсон, сүлдтэй төрсөн Тэмүжин Үгэ би олон дайнд оройлон орж, онцгой сайн байлдаж явахдаа ийнхүү ялагдаж, эцсийн үгээ асуулгана гэдгийг мэдсэнгүй. Гэвч энэ тулаанд эцсийн мөчийг хүртэл зоригийг барин байлдсаар олзлогдсон. Тэгээд ч “Утсан чинээ улаан амийг минь өршөө” хэмээн тэргүүнээн гудайлгаж гуйгаагүй. Хүчээ өгөхөөс татгалзсан миний бие - Намайг дийлсэн таны бадрангуй сүлдэр мандтугай гэх үү? Уг нь би ялаад та нараас энэ эцсийн үгийг чинь асуух ёстой байсан юм. Тэгээд хуйхтай төрсөн цөстэй эрсийн чинь хуйхыг нь хуулах байсан. Гэтэл тэнгэр төөрөлджээ гэх үү? Ийнхүү бодож бүхүйд гэнэт хариулт шаардсан догшин харц эгц урдаас минь харж байхын сая харлаа.
Бодолдоо хальсан миний мэлмий цавчихийг больж мэлэрнэ. Би түүний улаан буурал нүдний өвлийн ёлтгор нарны цацраг мэт гэхдээ гэрэлгүй, сархинаган тоонотой гэрийн унь тооныг санагдуулам хүрэлгэр хүүхэн харааг хэсэг зуур ажаад
- Удахгүй би үгүй болж тэнгэрийн төөрөлдлөгийг арилгаад, түүнтэй эвсэж жавартай жихүүн нүдтэй ноён чамайг болоод та бүхнийг эзлэн захирч их эзэн чинь болно хэмээн дотроон андгайлж, тэдэнд хэлэх сүүлчийн үг байхгүй болохоо толгой сэгсрэн мэдэгдэв. Би дайсныхаа өмнө нүдээн чавчихгүй “Үхэхэд үг хэрэггүй” гэдэг өвгөдийн үгээр дуу тавилгүй орчлонг орхихоор шийдэв. Ноён хүн ёсны сүүлчийн хүндэтгэлийг золгүй надад үзүүлж, идээ цагаа, архи, ундаа авчиран “Хүссэнээн идэж, уу” хэмээв. Үхэхэд байтугай “Унтахад ус хэрэггүй”  гэдэг хойно би мөн л толгой сэгсрэв. Ноён намайг их л хүндэтгэж буй дүр эсгэн том аягатай ундаа авчиран ёс мэт урууланд хүргэн “Уу” гэж жавартай харцаараа дохиж байна. Уруулаан давуулж багахан амсав. Чигээ ажээ. Дээд уруулын сахал нилээд дүрэгдсэн нь ногтон сахлыг минь дагаж урсана. Ноён чигээнээс амссангүй гэж бодсон уу духанд минь ядам хуруугаараа түрхсэн нь урсаж, мэлэрч хуурайшсан нүдэнд орж хорсгосноос өөрийн эрхгүй нүдээн чавчив. Тэгтэл чигээний исгэлэн амтыг амаар амсаж амталснаас ч илүүтэй мэдрэв.

 Ноён цааш эргэн цэргүүддээ үг хэлэв. Цэргүүд ирж гарын хүлгийг тайлж, салхинд хийсэх догшин хар туг сүлдний дэргэдэх шонд намайг өргөн газраас хөндийрүүлж цээжин биеэр минь баглаж орхив. Гутлыг минь оймстой нь тайлж нарийн сураар хөлийн эрхийгээс эхлэн бусад хуруудыг сүлжилдүүлэн нар зөв чанга ороож, улмаар дээшлүүлэх аж. Нэг их удсангүй хоёр гарыг бас хуруунаас нь эхлэн ороож эхлэв. Үерийн ус шиг хуйлран нүүх бараан зэвхий үүлсийг сөргүүлэн, хурдан морины дэл сүүлийг боох адил ихэд хичээнгүйлэн нар зөв орооно. Боолт шуу, борвиноос өнгөрч их бие рүү ойртоно. Дөрвөн мөчний үзүүрүүд чимчигнэж эхлэв. Бие махбодь минь бадайрч байна.
Эгнэсэн олон цэрэг эрс гэнэт хүрлээр цутгагдсан хүрэл баатрууд болж хувирав. Тэдний зөвхөн нүд нь хөдөлж, хөлс нь бурзайна.
Хаврын жихүүн хүйтэн салхины аясаар санчигны минь хэдэн үс мэлэрсэн нүдний өмнүүр хөндөлсөн хийсэх нь бүрхэг тэнгэрийн доорх орчлонд хар бараан зэрэглээ татуулна. Сүнсийг минь даллах мэт энэ бараан зэрэглээн завсар хүрэл баатруудын үзэн ядсан, өрөвдсөн, айсан, сонирхсон, басхүү бах нь ханахыг завдан буй үй олон нүд л эрээлжлэнэ. Тэдний дунд нэгэн цагийн миний нүд ч байх шиг. Миний хөнөөж байсан эрсийн сүүлчийн эрсэлдсэн, басхүү амь тэмцэн ядсан харцнууд эргэн намайг харж буй мэт болов.
Амьсгал давхцаж эхлэв. Зүрх минь багтарч ядан цээжин дотор дэлсэхийг урьд хэзээ ч мэдэрч байгаагүйгээрээ мэдэрч байх юм. Бадайрсан биеийн чимчигнэх нь тасралтгүй ихсэх агаад эд эсүүд минь үй түмэн зүү болж зүг зүгтээ холхиж байх шиг. Орчлонг орхилоо ч дайсныхаа өмнө нүд чавчихгүй, дуу тавихгүй одно хэмээн дотроо би андгайлж бүхүйд орчны бараан өнгө улаан өнгөөр сүлэлдэв. Энэхэн зуур анхны тулаанаа саналаа. Арван гуравны минь морин жилийн тэр шөнө бор зүрх минь булгилаж хоносонсон. Айдас хүйдэст автсандаа догдолсон бус баатар эр болох гэж л яарсандаа тэр. Тэр шөнө миний амьдарлын хамгийн урт, цаг хугацаа зогсчихсон мэт шөнө байсан юм. Ургахийн улаан нар удаж удаж мандсансан. Харамсалтай нь тэр тулаанд аав намайг ардаан гаргаж, манан мэт улаан тоосон дундаан төөрүүлж үлдээсэн учир би түүнд их гомдож билээ. Аав минь дайтах гэж бүү яар. Энэ удаа зүгээр л дайны тэнгэрийг чинь дуудаж, айдсийн тэнгэрийг чинь үргээсэн юм гээд: - “Дайтах шалтгаан байгаад, тэнгэр нь ивээж, нар нь мандахын цагт чи тулалдах л болно” гэж загнаж аргадахын дундуур хэлсэн нь чихнээ сонсдов. Тэр өглөөний ургахын улаан нар юутай гайхам байсан. Тэнгэр ямар цэлмэг. Орчлон яасан тунгалаг байсан билээ. Цэрэг эрсийн зэр зэвсэг, хөө хуяг алтан нарны гэрлийг бутрааж, хангиралдаад л ...    
Аньсага минь аниатай хир нь нээлттэй юм шиг улаан гэгээ харагдсаар л. Гэхдээ балчир ахуйн Халхын голдоо умбаж шумбасны дараа эрэг дээр дээш харан хэвтэж мэлмийгээ анин наран зүг толилуулахуй үед үзэгддэг гайхамшигтай сайхан үзэгдлийн улаан шаргал өнгө бус нил улаан өнгө байх аж. Гэтэл мөрөөдснөөс үүдсэн үү мэдэхгүй, гэнэт л нил улаан өнгө эртний тэр сайхан улаан шаргал өнгөнд хувилан, би түүнд умбаж эхлэв. Ургахын улаан нарны өнгөт тэр сайхан ертөнц мөн ажээ. Дээр хязгаараас хэлхүйеэ бэрх хэлбэр дүрстэй утаслаг бие хөвөх адил доошлоно. Түүнийг доод хаяаруу алдчихгүйн тулд аньсган дорх нүдээ жаахан дээш болгоно. Ашгүй алга болсонгүй дээшлэв. Түүнтэй хэсэг зуур зугаацав. Гэвч ахиад л уруудна. Дараагийн биетүүд гарч ирэв. Алийг нь онцолж дагуулж харах вэ? Би гайхамшигтай сайхан улаан шаргал ертөнцөд хөвж жаргана. Тийн ахуйд өнөөх чөлөөтэй хөвөх утаслаг биетүүд хөвөх бус хөдөлгөөн нь эмх замбараагүй хурдасч буцлах гээд байх шиг. Гэтэл сайхан зүүднээс сэрэх мэт дахиад л нил улаан өнгөт орчлон.
...
Нил улаан талд улаан бор мориор нэгэн чоныг би хөөнө. Ойртох тусам өнөөх чоно унжсан улаан хэлээрээ намайг даллана. Хор малтах тэр улаан хэлийг нь үтэр түргэн суга татахыг хүсч би тачаадна. Саадагнаасаа сум авч шившэн, нумаан хөвчлөхүйд харин би нөгөөх чононд хувилан ум хумгүй зугтах болов. Би өөрөө өөрийгөө авлахаар хөөж байгаа мэт. Өвс ургамал, газар дэлхий бүгд түмэн зураас болчихов. Зурааснуудын эхлэл төгсгөл нь хаана буй нь бүү мэд. Ямарчиг л байсан төгсгөл үгүй байгаасай. Тэгтэл бүр олон морин туурайн чимээ урдаас угтаж айсуй. Удалгүй олон анчид тодрон ирж нумаан эвшээлгэн сумаа надруу хараалан тавихыг завдав. Тэдний дундаас би хаашаа ч мултрахгүй нь илт болов. Тасралтгүй үргэлжлэх түмэн зураас гэнэт эвдэрч хөнтрөгдсөөр тасарч, улмаар өвс ургамал, газар дэлхий болж тодров. Үй олон сумнууд миний тал бүрээс шивээлсэн учир би болоод орчлон хөдөлгөөнгүй болсон аж. Би амь тавьж байна...
Гэтэл би эргээд өнөөх улаан буурал морьтой анчин баатарт хувилчихав. Би сум шивээлж зараа мэт харагдах улаан чононд хүрч очоод хэлэв.
- Хэрэв би чамайг авлаж чадалгүй алдсан бол чиний хирийн тэнгэртэй байх авай. Одоо нэгэнт авласан учир миний тэнгэр чинийхээс дээр оршиж байна. Эрийн сүлдэр сэргээсэн тэнгэртэй амьтан чиний энэ улаан хэлээр онгодоон мялаана хэмээн суга татаж аваад, шивээлсэн сумнаас нь ангижруулж, улаан буурал мориндоо тохов. Шүүрэн шанаганы нүх мэт болсон азарган чонын садарсан цусанд улаан буурал морь цусан зээрд болчихов. Тэртээ тэнгэрийн хаяаны ургахуйн улаан наран манддаг тэр чигээс нэгэн бэлтрэг уртаар ульж айсуй сонсогдов. Бодвол хэн нэгний үлдээсэн цээжний бэлтрэг л болов уу.          
...
Амьсгал улам давхцана. Амь тэмцэнэ. Үй түмэн зүү бүх биеээр минь сүлжилдэн сүлбэсээр л. Гэтэл тэдгээр үй олон зүү миний урьдын хийсэн олон тулаанд бидний хийгээд дайсны харвасан сум ажээ. Тэд бүхий л биений минь дотрыг сийчсээр одоо зүрхрүү довтлон айсуй. Зүрх булгилах бус буцалж, цус минь хөхүүрэндээ бүлэгдэх айраг мэт.
Нил улаан өнгөт орчлон юутай давчуу. Улам л давчуурсаар... Сүүлчийн амьсгалаа гүйцээж нэг гүнзгий гэгч нь аваад үтэр үхэж одох юмсан. Ам хамраар халуун цус минь оргилон цацаж эхлэв. Орчлонг үтэр орхих минь. Тэнгэр минь надад туслаач ...

... Ашгүй нэг бие тавирлаа. Хаагуур ч юм бэ цавчсан бололтой. Буцалж байсан цус минь оргилж олгойдон догшин хар сүлдний хар хялгасан хөхлүүдийг хангалттай нялгадаж хүрэн улаан болгожээ. Миний тав гэзгийг минь ч хуулчихсан дошгин хар сүлдний жаданд сүлбэж хатгав. Би бээр ухаантай байгаа хир нь өвдөх зүйл нэгээхэн ч  мэдрэгдэхгүй нь хачирхалтай. Үй түмэн сум биеийг минь орхин оджээ. Орчлонгийн хүрд зогсоотхов. Анирлахуйяа нам гүм.
...
Орчлонгийн нам гүмийг цочоож гэнэт “гарр гурр” гэсэн дуу хадав. Шувуун задны сүүлчийн тогруун дуу ажээ. Улмаар тэр дуу тэнгэрийн дуу болж, улмаар үүлс ярагдаж чөлөөнд нь нар гарав бололтой. Гайхамшигт улаан шаргал ертөнцдөө ахин би жинхэнээсээ живэв. Ахин тогруун дуу ...
Утаслаг биетүүдийн дундаас би тэр дууч тогрууг эрэн хайлаа. Харагдахгүй л байна. Харин тогруутай төстэй зэгзгэр нэгэн онцгой биет тээр холоос нисэж биш гүйж айсуй. Өмнөөс нь угтаж би дүүллээ. Дэгдээхэйгээ дагуулжээ. Дэгдээхэй нь дэгэнцэж догонцон арай хийн наашлах авч замд тээглэж торох зүйлгүй хир нь үе үе бүдэрч таварцаглана. Тийм атлаа их яарах ажгуу. Ойртох тусам урьдын танилууд санагдана. Саналаа. Багадаан би Улзын цэцэгт талд тогорууны дэгдээхэй хөөж уургын хуувиар өеөдүүлж хэсэг тоглосноо саналаа. Өдлөж ч амжаагүй улаан далавчаа дэлгэн, тэнцэж ядан дэгэнцэж явахад нь хуувь шидэн өеөдүүлж асан тэр дэгдээхэй ажээ. Чингэхүйд морьтой миний дээрээс чанга дуу тавин хатгачих шахан шунган байсан эх нь ч бас мөн. Уургатай тулдаа л тэргүүндээ хүргүүлээгүй юм. Эх дэгдээхэй хоёр ойртсоор хүрч ирэв. Би туслахыг завдан тонгойтол харин зогссонгүй хажуухнаар минь гарч одов. Бас л нэг амьтнаас зугтаж яваа ажээ. Хөөж яваа амьтныг нь хөнөөхийг хүсч би эрж хайв. Тэр улаан шаргал ертөнцөд уусаж шингээд үзэгддэггүй жигтэй гайхал бололтой. Гэнэт чанх ард тэнгэр хагарам чанга тогоруун дуу хадав. Тэд надаас аврал эрэн, миний нөмөрт нуугдсан бололтой. Би тэдэнд туслахыг ихэд хүснэ. Ер нь надаас зугтсан тэр чигээрээ л энхжинг ололгүй олон жил зугтаж яваа юм биш биз? Тогруун дуу, тэнгэрийн дуутай замхрав. Гэсэн ч үүлэн чөлөөний нар амжиж намайг хар гэсэн мэт гэрэл цацруулан байгааг гайхамшигтай сайхан улаан шаргал ертөнцөөр би мэдэрнэ. Жинхэнэ тэнгэрийн нарыг өөрийн нүдээр харахыг би ихээр хүсэвч миний тэргүүн дээш олигтой өргөгдсөнгүй. Ахиад л нам гүм. Энэ өдөр миний цаг зогссон мэт.

Хүрэл баатруудын бурзайсан хөлснүүд урсан одож тэд зуны тэргүүн сарын 16-ны улаан тэргэл сарны зүс шиг зэсэн улаан баатрууд болов. Зэсэн улаан баатруудын улаан хөлс бурзайна. Гэнэт нэгэн зэсэн улаан баатар амилан хөдөлгөөнд орсон нь үс гэзэг, үрчлээ юундаан дарагдсан улаан буурал зайран ажээ. Тэр бөөлж эхлэв. Аажим хэмнэлээр хэнгэргийн дуу ихсэнэ. Гэтэл бөөгийн өмнөх мөнгөн цар дээр миний зүрх онгодоон дуудаж дэвхцэх түүний хөдөлгөөнтэй ижилсэн цохилж цовхчих ажээ. Хачирхалтай нь би түүнээс ангид байж, харин түүнийг ажиглана.
Миний зүрх цохилж, тэр зайранг амилуулан бөөлүүлж байна уу, эсвээс зайран зүрхийг минь амаржуулахгүй байна уу? Аль нь болохыг би ерөөс ойлгосонгүй.
... Гэтэл эрэгцэж алмайрсан миний ард аяар гинших нэгэн дуу гарав. Эжий минь биш байгаа? Миний тэргүүн хөдлөхгүй ч би ар тийш харуулдав. Зэсэн улаан тал харагдана. Бас л улаан хөлс нь бурзайсан зэсэн улаан баатрууд байх. Тэднээс чинагшилж сайн харвал, хатаж ширгэсэн нэгэн булгийн эхэнд цагтаан зүсэн бүрийн өнгөтэй байгаад өдгөө гандаж хувхай цагаан саарал болсон бөс, даавуун чимэг зүүлттэй, цавцайж цайсан, сагсгар олон мөчир бүхий удган бургас байх ажгуу. Удалгүй удган бургас жижигхээн өтөл буурал удган эмгэнд хувилав. Удган бургасны сагсайсан цайвар мөчрүүд нь өтөл буурал эмгэний мөнгөлөг саарал үс гэзэг, нүүрний нь мянган үрчлээс болж хувилсан бол гандаж цайсан бөс даавуун чимэглэл нь есөн зүйлийн даав, даалимбын өөдсөөр зүйж хийсэн гандмал навсгар оргой дээл болон хувирав. Миний харц эжийдээ очих унага мэт зурж эмгэний өвөр дээр дүүлэн очив. Би шоргоолж адил өчүүхэн жаахан ажээ. Энгэр өөд нь өгссөөр нүүрний мянган үрчлээн дундаас нүдийг нь хайгаад олсонгүй. Ширгэсэн бололтой. Ахиад л мянган нугачаагаар эрэлд мордов. Анимал хоёр гурвалжины дотор үзүүрт цийлгэнэсэн дусал харагдав. Цийлгэнэсэн хоёр дусалд алтан нар тусч харагдав. Үүлэн чөлөөний нарыг ийнхүү үзлээ би. Өтөл эмгэний дууг сонсохыг ихэд хүсэн хүлээв. Нам гүм. Тэртээ цээжний гүнд тэнгэрээс ганц нэг дусал бороо хадны завсраар орж шүүрэн хөндий хонгилийн ёроол дахь усанд унах мэт гунигтай битүү дуу сонсогдов. Анирлаж ахуйд анимал хоёр гурвалжины үзүүр дэх хоёр дусал доош урсав. Хөдөлгөөнгүй тэр эмгэн намайг энхрийлж, хайрлаж элгэмсэж буйг би зөнгөөрөө мэдрэв. Жижигхээн харагдсан атлаа явж очихуйд үлэмжийн уг удган нэгэн цагт ямар нэгэн үйлийн үрээр энд ирсэн татар эм, эсвээс олон үеийн дээдэх миний элэнц эмэг байх.

Улайссан халуун зэсэн улаан тал дундуур эмгэний нулимс харзны ус болж хоржигнон урсаж ирэв. Би харзны цэнгэг уснаас уухыг хүсэв. Алгаараа утган уув. Далайн ёроол ч ийм шорвог байдаггүй байх. Ам ахиж хэзээ ч цангахааргүй болчихов. Харз зэсэн улаан талыг зэрэглээ наадсан номин хөх тал болгон урсав. Зэсэн улаан баатруудын бурзайсан хөлсний мянган дуслууд урсан харзны усыг сүлж зэрэглээ наадсан хөх талыг эргүүлэн зэсэн улаан тал болгов. Ахиад л нам гүм. Ахиад л нил улаан ертөнц. Нил улаан ертөнцийн дотор бидний Алтан улсад барьж өгсөн Амбагай хааныг модон илжгэнд тэлэн алж буй дүр зураг тодорно. Бас бага ахуйд Хэрэйдийн ханхүүгийн ярьсан эрхүүдийн шүтдэг дээд эзний хөвүүнийг дайснууд нь модон загалмайд хэрээслэн хадаж хөнөөсөн нь харагдах шиг. Гэвч тэр шидийг үзүүлж амилсан гэсэн. Би ч бас хүн чулуунаас амилан гардаг туулийн баатар адил ахин амилах юм биш биз? Мэдэхгүй. Ингэж орчлонг орхихоо мэдээгүй явсан юм чинь яаж ч мэдэх бил ээ.
  Орчныг ахин аживал улаан буурал зайрангийн онгод нэгэнтээ орчихжээ. Тэрээр удалгүй арзгар улаан боржин чулуун хөрөг болчихов. Мөнгөн цар дээр цовхчиж байсан зүрх минь бас алжааж цуцан сая л нэг амгаланг олсон бололтой харагдана. Зөөлөн улаан борооны дуслууд ганц нэгээр хаялж эхлэв. Зэсэн улаан баатруудын өнгө зүс угаагдаж галын дөлд юу юугүй хайлан урсах гэж буй зэс адил гялалзана.

Чингэтэл догшин харцат ноён мөнгөн цар дээрх зүрхийг минь авч хойд том өргөөнд орж явчихав. Би ч биеэн орхин нисч араас нь мөшгөн тотгоор орж очив. Өргөөндөх хүмүүс хадны зураг мэт хөдөлгөөнгүй. Гагцхүү миний зүрх л мөнгөн цар дээр үл мэдэг амьсгалах мэт хөдлөнө. Улмаар хадны зураг шиг хүмүүс амилж эхлэв. Тэдний дотор намайг ялан дийлэгч байх ажээ. Тэр зүүн хойморын орон дээр очиж, үнэгчлэх өлгийтэй бяцхан хүүхдийн зүүн чихэнд хошуугаа наан үг шивнэв. Ахиад хоёр удаа шивнэв. Гайхалтай нь тэр шивнэсэн үгийг гэр доторх хүмүүс сонсоогүй атал мөнгөн цар дээрх зүрх бид хоёр сонсоод догдлов.

Зүрх минь сүүлчийн тэнхээгээрээ булгилаж буйг би мэдрэв. Тэмүүжин хэмээн гэр доторх хүмүүс ам дамжин хэлж, хүнгэнэлдэв. Ноён бяцхан хүүхдийн дээрх ханын толгойноос сумны зэв, явуу, чонын шагайн зүүлттэй бөсөнд боосон зүйлийг авч задлав. Нандигнаж боосон зүйл нь шагайн чинээ нөж ажээ. Тэр мөнгөн цар дээрх амар амгаланг эрэлхийлэх миний зүрхийг авч, үхэлзэгийг нь нээж, ховдол дахь  хамгийн сүүлчийн бүлээн цусанд минь нөгөөх шагайн чинээн нөжийг дотор нь булхуулж, эргүүлэн бөсөнд боож, дээш өлгөж орхиод гэрээс гарч одов. Удалгүй гадаа Тэмүүжин хэмээн уртаар уухайлав.
Зэсэн улаан баатрууд дуу орсон бололтой. Тэдний уухайлсан энэ үг хүний орчлонд миний хамгийн анхны хийгээд сүүлчийн удаа сонссон хүмүүний нэр болов. Би өөрийн мэдэлгүй эргэлдэж эхлэв. Орчлон ч бас эргэлдэж эхлэв. Тэгж атал түнэр харанхуй ертөнцөд орж явчихав. Танигдахгүй түг түмэн одод орчилдон айсуй. Ойртон ирэхийг нь ажвал одод биш чавчилгүй үргэлж харах түг түмэн нүд ажгуу. Тэд намайг бүчин авч дайснаан дараад дархан цолоон мандуулаад ирсэн баатар адил ихэд хүндэтгэлтэй харцгаана. Тэдний дотор эрүүлд гарч надад хөнөөгдсөн баатар эрсийн нүд танигдаж байх юм. Тэд надтай ахин учирч тулалдахыг хүлээж ядсан бололтой авч сайтар аживал учиралдалгүй удаж, санасан, эрхэм андийн харцаар элгэмсэн харж буй мэт. Харамсалтай нь тэдний алдар нэрийг нь санахгүй аж. Удалгүй үүр цайх мэт улаан гэгээ татсаар олон нүд далдрав. Би халин дүүлж явна. Улаан гэгээн дундаас татарынхаа уудам талыг би танив. Дээгүүр нь нар зөв гурав тойрохуйд талын олон татар аймгууддаа сүүлчийн үг болгож “нэгд” хэмээн шивнэсэн нь хүний ертөнцөд хэлэх ёстой байсан миний сүүлчийн нандин үг биш тэнгэрийн хүсэл ажээ. Тэнгэрийн хүсэл болсон миний шивнээ тэнгэрийн дуу болон үргэлжилэн нүжигнэж, тэнгэрийн хаяанаас цааш алсран одов.
Хөхдэй мэргэн од гялалзах хөхөө өвлийн чонын улиа л ийм урт агаад дуу дуугаан авалцан алсарч оддогсон. Ажиж атал төрж, өсөж, тоглож, наадаж, уралдаж, авлаж, дайтаж явсан татарынхаа уудам талаа би нар зөв тойрч буй бус харин уудам орчлон намайг нар буруу тойрон хурайлах авай. Татарын тал минь орчлонгийн хүйс ажээ. Тал нутаг минь улаан өнгөнд уусав. Би улам л дээш хөвсөөр ургахын улаан нар шиг гайхамшигт улаан шаргал ертөнцөд хүрэв. Удалгүй цааш бас хөвөн хальсаар хөхөлбөр ертөнцөд дэвшив. Алс тэртээд цав цагаан ертөнц харагдана. Саадгүй хөвөн дүүлэх би одоо жинхэнэ сүнс онгод болсон уу, мэдэхгүй. Өөрийгөө мэдэрсээр л, хөвсөөр л ...
                               

Занданшуулсан баримал хөрөг шүтээн

Чойжин ламын сүм Музей 

Хүн төрөлхтөны түүхийн урт удаан хугацааны торгон агшингууд дээр хүмүүс өөрсдийн өвөг дээдэс болон түүний дүрийг амьдчилан шүтэж байсан олдворууд их олддог. Соёл иргэншил, цаг хугацаа үл хамааран хадан гэрт одогсдын  төлөө хүндэтгэлтэйгээр буян үйлдэх болон тухайн нас барсан хүнээн шүтэх үзэгдэл хаа сайгүй байжээ. Зүүн өмнөд Ази болон ойрхо дорнод, тэр дундаа эртний Египет, Энэтхэг, Америк тивийн уугуул иргэд хүртэл энэ зан үйлийг үйлдэн шүтдэг байжээ. Харин Монгол улсын нэгэн сүмд ийм шүтээн буй: ...Халхын Найм дугаар  богд Живзүндамбын дэргэд Далай ламаас томилогдож ирэн Хүрээний  3-н  Номун  Ханы  нэгээр 20 гаруй жил ажилласан Богдын Ёнзон лам Балданчоймбол  бол Богдын дэргэд Далай лам, Банчин богд хоёроос томилогдон ирсэн Дашлхүмбэ хийдийн лам байжээ. Тухайн үедээ Хүрээ Номун Хан гэдэг хүрээний 30 аймгын лам нарын асуудлыг шийддэг, мөн хурал номын үйл ажиллагааг бүхэлд нь  удирддаг томоохон эрх мэдэл бүхий албан тушаал байжээ.

Богд ба  Чойжин лам болон тэр үеийн олон томоохон лам нарын багш байсан энэ ламын талаар судалгааны материал ховор бөгөөд ам дамжсан мэдээ төдий байдаг. Түүнийг таалал төгсөхөд хүрээний маарамбууд  шарилыг шүтээн болгон хадгалах зорилгоор түүний гэдэс дотрийг цэвэрлэн, биеийг  давсалж хатаан эмийн ургамал хольж  дүүргэн муудах аргагүй болгожээ. Түүний дараа тусгай хольц бүхий цаас шавраар бүхий л биеийг нь  шавардан түүнийг  шүтээн болгосон бөгөөд түүний нүүрнээс хэв аван бүтээсэн гэдэг ба  эхний үед Голын сүм дээр тахиж байгаад дараа Чойжин Ламын Сүм рүү шилжүүлж одоог хүртэл тэнд хадгалж байна .Энэ шүтээн нь хүний биеийн хэмжээтэй бөгөөд  яг сууж буй мэт хэлбэрээр бүтээсэн ба нүүр амыг тодруулан зурсанаас баримал мэт харагддаг.  Мөн энэ сүмийг музей болсоний дараа  Гол үзмэрийн танхимд  ил тавьж үзэгч олонд толилуулж байгаа бөгөөд мөн тэнд бас Чойжин лам Лувсан Хайдавын чандараар бүтээсэн шүтээн дүр бий. Энэ ямар учиртай юм гэхээр Чойжин Ламыг 1918 онд таалал төгсөхөд түүнийг мөн занданшуулж шүтээн болгох гэж гэрт хадгалж байсан бөгөөд гэртэйгээ шатсан тул боломжгүй болжээ. Тэгээд түүний шарилын үнсыг эмийн ургамалтай холин найруулж түүнтэй адилхан нэгэн шүтээн босгосон нь өдгөө мөн Чойжин Ламын Сүм  Музейд хадгалагдаж байна. Энэ хоёр мөн чанартаа  бол хүний биеэр хийсэн шүтээнүүд бөгөөд дээр үед хурал хурж буй мэт  дуу гардаг байсан гэсэн ам дамжсан яриа байдаг. Эдүгээ цагт сайн хадгалж үлдсэн занданшуулсан шүтээн ховор билээ.

03.26.12

“Загасны жаргал юунд байгааг чи хаанаас мэдсэн юм бэ?”

Хуэй Ши

Эртний Хятадын мэргэд Жуанз, Хуэй Ши хоёр Хао хэмээх голын гүүрэн дээгүүр салхилж явлаа. Жуанз:
-Хай, энэ загаснууд мөн жаргалтай байна аа! Ингэж хөөцөлдөж шумбахад л загасны жаргал байдаг биз ээ гэхэд, Хуэй Ши:
- Чи загас биш байж, тэдний жаргал юунд байгааг хаанаас мэдсэн юм бэ? гэж асуусан байна. Жуанз тэгэхэд нь:
- Чи би биш байж, загасны жаргал юунд байгааг яагаад намайг мэдэхгүй гэж бодоо вэ? Хэмээн сөргүүлжээ. Хуэй Ши хариуд нь:
- Би үнэхээр чи биш л дээ, чамайг би дотор чинь орсон юм шиг мэдэхгүй нь үнэн. Гэхдээ чи загас биш гэдэг нь эргэлзээгүй. Тэгэхээр чи загасны жаргал юунд байдагийг яасан ч мэдэж чадахгүй гэж өгүүлэв. Үүнд Жуанз:
- Хоёулаа юунаас эхэлж маргасан билээ? Түүнрүүгээ буцаж очъё. Чи надад: “Загасны жаргал юунд байгааг чи хаанаас мэдсэн юм бэ?” гэсэн. Энэ бол намайг үүнийг мэдэж байгааг чи ойлгоод
асуужээ гэсэн үг. Харин би бол үүнийг чамтай хамт Хао голын гүүрэн дээр салхилж явахдаа л олж мэдсэн юм даа хэмээн хариу барьсан гэнэ
Жуанзын эхнэр нас барахад Хуэй Ши эмгэнэл илэрхийлэхээр иржээ. Халгаж ядсаар орвол, Жуанз харин дуу аялчихсан суув гэнэ. Гайхаж цочирдсон Хуэй Ши учрыг асуухад:

Жуанз

-Түүнийгээ үгүй болоход би яаж гашуудахгүй байх билээ? Гаслан ганирч суухдаа тэр минь сүнс, биеэ олохоосоо өмнө юу байсныг эргэцүүлэн бодлоо. Оргүй хоосон байжээ. Тэгээд сүнс, биед хувилж хүн болон төржээ. Одоо ахин хувираад бие барав. Эдгээр хувирал жилийн дөрвөн улирал мэт ээлж халаатай ажаам. Угаас хувь заяа тийм юм. Үүнийг ойлгоогүй хүн л уйлж гашуудах юм байна гэж мэдүүт би уйлахаа болилоо гэж Жуанз хариулсан аж.
Бүхний учир шалтгааныг олж ингэж амьдраарай
Эх сурвалж: (“Суут 60 сэтгэгч”-ээс)

Сэтгэлийн дотоод ханамж

Сэтгэлийн дотоод ханамж
Нэгэн өдөр Далай ламтай уулзахаар зочид буудлын дэргэдэх машины зогсоолоор өнгөрөхдөө би эртнээс мөрөөдөж явсан Тоёото Ланд Круизер жийп байхыг сониучирхан харав. Энэ тухай бодож явснаа далай ламаас асуулаа:

- Манай Өрнөдийн соёл үндсэндээ материаллаг зүйл дээр үндэслэсэн байдаг гэсэн сэтгэхүй төрдөг. Энэ нь шинжлэх ухаан техникийн сүүлийн үеийн амжилтын талаар биднийг байнга сурталчилгаагаар “дарж” байгаатай шууд холбоотой юм. Бид өдөр бүр ямар нэгэн эд зүйлийг шинээр худалдан авахыг хүсдэг бөгөөд үүнд эцэс төгсгөл гэж үгүй билээ. Та хүслийн уг чанарын тухай юу хэлэх вэ?
- Би хоёр янзын хүсэл байдаг гэж боддог. Жишээ нь аз жаргалыг хүсэх нь эерэг хүслийн тоонд орно. Мөн түүнчлэн энхтайван, амар амгаланг хүсэх нь ч мөн адил. Эх дэлхийн амьдралыг төгс төгөлдөр болгох бас л ач тустай хүслийн тоонд орно. Гэвч зарим үед утга учиргүй хүсэл төрөх нь бий. Энэ нь эвгүй байдалд хүргэдэг жамтай. Ж.бэл, заримдаа би томоохон дэлгүүрт ороод олон сайхан эд зүйлийг харахад сайхан санагддаг. Харин энэ бүхнийг хараад энийг авах юмсан, тэрийг авах юмсан гэсэн хүслийн мэдрэхүй төрдөг. Дараа нь би өөрөөсөө энэ надад тийм чухал гэж үү хэмээн асуухад мэдээж хэрэг үгүй гэсэн хариу гарна. Хэрэв эхний хүсэлд хөтлөгдөх юм бол таны халаас маш түргэн хоосорно. Харин хоол хүнс, хувцас хунар, орон сууцны хэрэгцээнд тулгуурласан хүсэл нь ухаалаг хүслийн тоонд орно. Зарим үед нийгмийн нөхцөл байдлаас шалтгаалсан хүсэл төрдөг. Хэрэв та цэцэглэж буй нийгэмд амьдарч буй бол тэнд машин өдөр тутмын зайлшгүй хэрэгцээ байдаг. Гэхдээ та өөрийн хүслийг биелүүлснээр хөршүүдийн атаархлыг төрүүлж, тэдний хоол болж болох юм. Аль эсвэл өөрийн гэсэн унаатай байсан мөртлөө арай илүү үнэтэй машин авахыг хүсвэл бас л асуудалтай тулгарна.

- Гэвч үнэтэй машин унах хүсэл нь боломж байхад ямар учраас асуудалд орох нь надад ойлгоход бэрх байна. Хэрэв та хөршүүдээсээ үнэтэй машин унахад тэд атаархах боловч танд тэр нь зөвхөн сэтгэлийн ханамж хийгээд баяр баясгаланг авчирах биш үү?
Далай лам толгой сэгсрэн ийн хариулав:
- Үгүй ээ, ханамж нь таны хүсэл болоод үйлдэл эерэг юм уу эсрэг байгаагаас ямар нэгэн байдлыг тодорхойлохгүй. Гэмт үйлдлүүд-хулгай, худал, хүчирхийлэл зэрэг нь үүнээс ханамж авч буй хүмүүсээр үйлдэгддэг ч энэ нь түүний үйлдлийг зөвтгөсөн явдал биш юм. Эерэг хийгээд эсрэг хүслийн хоорондын ялгаа ямар нэгэн ханамжаас бус харин түүний хожмын үр дагавраас бүрддэг. Ж.нь та ямар нэгэн үнэтэй зүйл авахыг хүсвэл энэхүү хүсэл нь сэтгэхүйн үл ханах байдал дээр үндэслэгдсэн байдаг бөгөөд эцсийн бүлэгт та туйлд хүрэх болно. Ингэснээр та бодит байдалтай зөрчилдөнө. Энэхүү туйлд хүрснээр та бүхий л итгэлийг алдаж оюун санааны хямралд автах болно. Энэ бол уг төрлийн хүслийн нэгэн аюул байдаг. Шуналын хэлбэртэй хүсэл нь хүнийг уй гашуу, сэтгэлийн хямрал болон бусад олон асуудалд хүргэдэг. Шуналын эсрэг хамгийн сайн ерөндөг бол сэтгэлийн ханамж юм. Хэрэв та орчин ертөнц хийгээд өөртөө ханамжтай ханддаг л бол, та ямар нэгэн эд зүйлийг эзэмшиж байсан, үгүй ч байсан ямар ч тохиолдолд ханамж таныг үл орхино.
Ингэхлээр бид ямар байдлаар дотоод сэтгэлийн ханамжийг хүртэж болох вэ? Үүнд хоёр арга зам бий. Эхнийх нь бид мөнгө, байр, машин, сайн нөхөр хийгээд төгс төгөлдөр биетэй болохыг хүсч буй явдал юм. Хэрэв бид өөрийн хүслийг удирдах чадвараа алдвал эрт орой нэгэн цагт хүсээд ч чадахгүй тийм байдалд хүрнэ гэж Далай лам энэхүү арга барилын учир дутагдлыг онцлон тэмдэглэж байсан. Хоёр дахь арга барил нь бид ямар нэгэн зүйлийг хүсэх бус харин байгаа бүхнээ үнэлж хандах нь арай найдвартай арга барил юм.
Нэгэн үдэш би 1994 онд мориноос унаж нуруугаа гэмтээсэн жүжигчин Кристофер Ривтэй хийсэн ярилцлагыг зурагтаар үзэж билээ. Амьсгалахын тулд түүнд механик амьсгал сэлбэгч зайлшгүй шаардлагатай байсан аж. Сэтгүүлч түүнээс хэрхэн энэ бүх шаналал, сэтгэлийн хямралыг даван туулсан тухай асуухад Рив хариулахдаа:
-Эрчимт эмчилгээний тасагт байхдаа сэтгэлээр маш их унаж байсан гэж ярив. Энэ үе нэг их удаан үргэлжлээгүй бөгөөд эдүгээ тэрбээр өөрийгөө аз жаргалтай хүн гэж боддог аж. Тэрбээр хайртай эхнэр болоод хүүхдүүдийнхээ халамжинд сэтгэл өег амьдарч шинжлэх ухааны хөгжил дэвшлийн хүчинд эдгэрсэндээ туйлын их баяртай байдаг гэж ярив. Тэрбээр тахир дутуу болсон ч гэсэн миний тархи гэмтээгүй тул би түүнийгээ одоо болтол ашиглах боломжтой байгаадаа өөрийгөө азтай гэж боддог. Хэдийгээр тэр хүнд өвчинд нэрвэгдсэн ч кино зохиол бичих болон найруулах төлөвлөгөөтэй байгаагаа ч мөн ярьж байв.
Эх сурвалж: “Аз жаргалтай амьдрахуйн урлаг”
03.26.12