Капиталист нийгмийн хамгийн том эрчим хүчний төв мөртлөө тэнд хичээл зааж байгаа профессорууд нь баялаг бүтээж үзээгүй онолоо худлаа заадаг хүмүүс. “Женерал электрик” компанид ажиллахаар ороод нэг л зүйлийг мэдэрсэн. Тэнд л жинхэнэ баялаг бүтээгчид, ямар ч дипломгүй Стив Жобс шиг хүмүүс байдгийг мэдсэн.

Төрийн соёрхолт инженер Н.Нацагнямтай ярилцлаа.

-Таныг шинэ лаборатори зохион бүтээчихлээ гээд байна. Лабораторийнхоотухай яриач?

-Гурван жил гаруй станцуудад ажиллаж байгаа Наням төхөөрөмжөө ашиглаад хийсэн лаборатори. Цахилгаан станц дээр хийх боломжгүй бүх туршилтыг хийж болно. Фазын зөрүүний өөрчлөлтөөс хамаарч актив, реактив чадал, синус, косинусийн эгшин зуурын долгиолог гармоник хэлбэр яаж өөрчлөгдөхийг харж болно. Өөрөөр хэлбэл синус тэг градуст байдгийг цээжлэх биш харин яагаад тэг байдгийг өнгөтөөр харж болно. Мөн автомат тохируулгын онол PID контрол системийг туршиж болно. Энэ мэтчилэн олон сонирхолтой туршилтыг хийж болно. Энэ төхөөрөмжүүдийг дижитал, аналоги, механик реле, трансформатор, соронзон өсгөгч, СССР – ын технологи аргаар хийсэн. Уг аргуудыг бодитоор туршиж харьцуулснаар тус бүрийнх нь сайн муу талуудыг сурах боломжтой. Минийх шиг ийм ил тод лаборатори хаана ч байхгүй. Учир нь барууны компаниуд технологио нуудаг. Харин дээд сургуулиуд нь ийм лаборатори зохион бүтээх боломжгүй.

-Барууны их, дээд сургуулиудын техникийн ухааны доктор, профессоруудийм лаборатори хийж чадахгүй гэж үү?

-Тийм. Тэд хэзээ ч баялаг бүтээж үзээгүй. Намайг “Женерал электрик-д ажиллаж байхад тэд бидэнд захиалга өгч маш энгийн хялбар зүйл захиалж хийлгээд түүн дээрээ бидний заавраар туршилт хийгээд л доктор, профессор цол хамгаалдаг. “Женерал электрик” хувийн компани тул их, дээд сургуулиас технологио нуудаг. Миний суралцаж байсан сургууль зөвхөн Англидаа биш баруун Европдоо эрчим хүчний төв нь байсан. Капиталист нийгмийн хамгийн том эрчим хүчний төв мөртлөө тэнд хичээл зааж байгаа профессорууд нь баялаг бүтээж үзээгүй онолоо худлаа заадаг хүмүүс. “Женерал электрик” компанид ажиллахаар ороод нэг л зүйлийг мэдэрсэн. Тэнд л жинхэнэ баялаг бүтээгчид, ямар ч дипломгүй Стив Жобс шиг хүмүүс байдгийг мэдсэн. Тэгээд 2000-2009 онд Англид гурван компанид инженерээр ажиллаж учрыг нь олсон юм. Тухайн үед дээд сургуульд худлаа онол ярьсан хүмүүс байдаг юм байна гэж ойлгоод миний тархины эргээ гарсан. “Женерал электрик” компанид ажиллаж ямар хүнд мэдлэг байдгийг хараагүй байсан бол би мэдэхгүй байсан. Дээд сургуульд профессор, доктор хамгаалчихсан хүмүүс нөгөө профессоруудаа шүтээд байгаа юм. Энэ үзлээсээ салаагүй учраас саяхан манайд дээд сургуулиудад 60 тэрбум төгрөг цацсан. Гэтэл тэр мөнгөөр хийсэн нэг ч технологийг ашиглаж чадахгүй байна. Миний хийсэн лабораторийн хувьд монгол хүн хийсэн учраас бид өөрсдөө 100 хувь ашиглаж чадна гэсэн үг. Энэ лабораторийг оюутан бүр гэр рүүгээ авч явж чадахгүй учраас жижигрүүлсэн хэлбэрээр хийж хямдруулах боломжтой. Таваас арван ам.долларт багтаагаад хийж болно. Тэгж хийе гэхээр их хэцүү юм. Нэг төсөл бичээд түүнийхээ хариуг хоёр жил хүлээдэг учраас. Манай улсын тухайд Инновацийнхаа хуулиар Стив Жобс шиг хүнийг биш доктор, профессоруудаа дэмждэг.

-Таныг бакалавр гэхээр их гайхсан. Доктор, профессор болчихоодөөрчлөлт хийвэл илүү амар биш үү?

-Манай инженерийн баг намайг доктор профессор цолыг хэзээ ч битгий ав гэсэн л дээ. Би тэрийг нь авчихвал тэднийг доромжилсон болчихно гэж бодсон хэрэг. Намайг доктор болбол инженер болох залуусыг хад руу авч ниссэнтэй ялгаагүй гэж бас сануулсан. Зөв сэрэмжлүүлэг ч байж мэднэ. Учир нь залуус Нацагням доктор болоод л автомат төхөөрөмжүүд хийсэн гэж харж мэднэ. Тийм ойлголт авчихвал инженер залуус сургуульдаа үлдэж доктор болохыг эрмэлзэнэ шүү дээ. Сайн оюутнуудыг сургууль төгсөхөд нь шууд практик дээр гаргаж юм сургах нь манай инженерийн багийн зорилго байгаа юм. Миний хувьд тэр нь ч зөв гэж бодож байгаа. Би 20 гаруй инженер цуглуулаад уулзсан юм. Тэд яалт ч үгүй илүү мэдлэгтэй байсан. Онол практикийг хослуулаад онолоо зөв ойлгочихсон улс. Гэтэл Английн дээд сургуульд насаараа багшилсан доктор, профессор хүмүүс онолоо буруу ойлгосон хэвээрээ л байдаг. Ганц Англи ч биш л дээ. Баруун даяараа тийм.

-Таны лабораторид юу хийж болох вэ?

-Одоогоор уул уурхайн эрчим хүч, барилгын кран, жижиг, дунд үйлдвэрүүдэд ашигладаг бүх автомат үйлдлүүдийг энд үзүүлж болно гэсэн үг. Бүх цахилгаан станц, хөнгөн үйлдвэр, бүх уул уурхайн компаниудын инвертийн удирдлагын хүчдэл тохируулдаг автомат тохируулга байдаг. Энийг л энд бодитоор үзүүлэх юм. Энэ чиглэлийг сонирхож буй хүүхдүүдэд их зүйл сурах боломж бүрдэж байгаа гэсэн үг. Энэ төхөөрмжөөр фазын зөрүүг гаргаж болно. Станцад тэгж их фазын зөрүү гаргах боломжгүй. Станц дээр хийж чадахгүй байгаа туршилтыг үүн дээр хийж болно. Энэ лаборатори товчхондоо үйлдвэрийн цех юм л даа. Үүнийг лаборатори болгоод хүүхдүүдэд заадаг. Манай ШУТИС-иас Мөнхгал гэдэг оюутан надтай хамт энэ ажлыг хоёр сарын турш хийсэн.

-Ийм төрлийн лаборатори ямар үнэтэй байдаг вэ?

-Зарим хувийн дээд сургууль арван жилийн өмнө Шанхайгаас иймэрхүү төхөөрөмж 100 сая төгрөгөөр авсан юм билээ. Тэрийгээ уул уурхайн эрчим хүчний ангидаа зориулдаг. Гадны өөр орноос авбал бүр л үнэтэй. Үүнийг би Монголдоо нэг сая төгрөгөөр л хийж болно гэдгийг батлаад байна. Энэ төмөр стендийг миний захиалгаар Багануурт байдаг хэдэн залуус хийсэн юм. Яг ийм лаборатори хаана ч байхгүй л дээ. Би өөрийн Нанямдаа тааруулж л хийлгэсэн. Үүнийг тэр хүүхдүүд 900 мянган төгрөгөөр хийчихлээ. Миний энэ лаборатори 100 ам.долларын үнэтэй.

-Та бүрэн баталгаа өгөх үү?

-Гадаадынхны нуудаг юмыг л монголчууд ил гаргаад ирлээ. Бид дэлхийн ямар ч сургууль руу хэдэн сая ам.доллар өгсөн ч ийм лаборатори олж харахгүй. Энэ лаборатори баруун Европын эрчим хүчний салбарт одоогоор байхгүй. Миний ажиллаж байсан “Женерал электрик” компанид мөнгө төлсөн ч үүнийг хийж өгөхгүй. Гадна талаас нь хэрэглэгчийн хэмжээнд сурахын тулд курсэд нь 500 фунт төлөөд л гурав хоног явдаг. Барууны электроникийн нууцыг би монголчууддаа зориулж хийгээд дэлгэж харуулж байна.

-Хэрэглэгч гэвэл хэр өргөн хүрээг хамрахаар байна?

-Миний бүтээсэн лабораторийг уул уурхайн сургууль, эрчим хүчний сургууль, автын сургууль, хүнсний автоматикийн сургууль гээд инженерийн бүх салбарт хэрэглэнэ. Тэр битгий хэл энэ жижигхэн сигнал генератор нь эмнэлгийн тоног төхөөрөмжид хэрэглэгдэнэ. “Женерал электрик” компанийн жижиг өрөөнөөс улсын захиалгаар Английн бүх галт тэрэг, онгоц, уул уурхайг бүтээсэн эд. Жаахан өөрчлөөд л бүх зүйлд ашиглачихаж болно. Олон салбарт хөрвөж болно гэсэн үг л дээ.

-Технологийн салбарт томоохон нээлт хийчихлээ. Одоо бүтээл болгожзарвал яах бол?

-Бид яагаад хөгжихгүй байна вэ гэхээр Ерөнхий сайд бид хоёрын дунд шинжлэх ухаан, инженерийн яамд гээд илүү аппарат бий. Шинжлэх ухааныг удирдах гээд байна. Тийм илүү аппарат социалист нийгэмд л байсан. Капиталист нийгэмд хэзээ ч байгаагүй. Тэр нь л саад болоод байна. Тэр аппарат нь юм хийж үзээгүй мэдлэггүй хүнийг дэмжээд байгаа учраас л бид хөгжихгүй байна. Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Samsung, SK, Huandai гэх таван компанитай л эдийн засгаа ярьдаг. Манайх шиг арван яамтай ярихгүй. Профессорууд гэж капитализмын нийгэмд баялаг бүтээж үзээгүй хүмүүс баялаг бүтээх дүрмийг заадаг. Чөлөөт өрсөлдөөн гэдэг худал онол заадаг нь бидний хар толбо. Баялаг бүтээсэн “Женерал электрик” компани монополь үүсгэсэн. Америкт Жи Пи Морган мафийн аргаар монополь хийсэн. Монополь байхгүй бол шинэ бүтээл баялаг бүтээж чадахгүй.

-Яагаад?

-Технологио хүнд заагаад өгчихвөл чиний технологийг хулгайлаад чиний өрсөлдөгч болчихно шүү дээ. Монополь гэдэг нь технологийг анх нээсэн хүнд нь тэр зах зээлийг хуваарилдгийг хэлээд байгаа юм. “Самсунг”-ийн гар утсыг тав, зургаан компани хийдэг ч тэдэнд зарах эрх байхгүй. Яагаад гэвэл тэд “Самсунг”-аас технологи авч хөгжүүлж байгаа компаниуд. Тиймээс оюуны өмчийг хамгаалах хөгжүүлэх капиталист арга нь монополь зах зээл юм. Тэрийг манайхан үгүйсгээд чөлөөт зах зээлийн онолоор хөгжөөд л дэлхийн хэрэглэгч улс болчихлоо.

-Та яагаад ийм хямд өртгөөр хийгээд байгаа юм бэ. Өөр өрсөлдөгч байнагэсэн үг үү?

-IT компанийн хурлаар хөрөнгө оруулалт гээд л нэхээд байдаг юм. Би хөрөнгө оруулалт хэрэггүй, үнэгүй хийчихье, захиалгаа өгчих гэдэг юм. Яагаад гэвэл тэд лаборатори, хардвэйрийг гаднаас үнэтэй аваад хэрэглэгчийн түвшний программ хийдэг. Тэр нь гар утсан дээр нэр бичихтэй ижилхэн ажил. Иймд ханасан үнээр босдог тул дэлхийн хаана ч зарах боломжгүй. Харин би өөрийн үйлдлийн системээр хардвэйр болон лабораторио өөрөө зохион бүтээдэг. Тийм учраас дэлхийд байхгүй хямд зардлаар босч өрсөлдөх чадвартай бүтээлүүд болдог юм.

-Гадаад худалдааг тэлэх боломжтой юм байна гэж ойлголоо...?

-Өнгөрсөн тавдугаар сард би дэлхийн эрдэмтдийн хурал дээр улс төрийн саармагжилтын онолоороо 90 хувийн дэмжлэг авсан. Тэнд миний энэ лабораторийг дэлхий нийтээр оюутан болгонд хэдэн тэрбум долларын захиалгаар авъя гэсэн. Яагаад гэвэл саармагжилтын онолыг том гүрнүүд нутагшуулах сонирхолтой байна. Уг онолд Орос, Хятадын засаглалын сайн талыг дурддаг. Путин сонгуулиас үл хамааралтай болгож байна. Тэрийг Платоны онолоор зөв гэж ярьдаг юм. Тэгээд Орос, Хятадын эрдэмтэд энэ онолыг сонирхож байна. Зөвхөн энэ онолыг улс даяараа цацахын тулд Наням лабораторийг оюутан бүрдээ авч өгнө гэсэн үг. Нөгөө талаас Америкийн олигархиуд их баярласан. Яагаад гэвэл одоо Америкт олигархиудаа үгүй хийгээд төр барья гэсэн коммунист хөдөлгөөнүүд гарчихсан. Миний онолоор Маркс, Монтеско хоёр онолч биш, хувьсгалч. Харин Платон, Парито хоёр бол онолч. Яагаад гэвэл инженерийн суурьтай хүмүүс улс төрийн онолыг зөв ул суурьтай бүтээсэн хэрэг. Тэрийг нь олон жил хөгжүүлээд математик загварчлалаар баталчихсан. Тэгээд л 90 хувийн саналаар дэмжигдсэн хэрэг л дээ. Миний онолоор олигархи, популистуудыг үгүй хийх хэрэггүй. Нэг хүний буюу байнгын засаглалыг халах юм уу шүтэх шаардлагагүй. Эднийг бүгдийг нь оновчтой хослуулсан саармаг систем бий болгох хэрэгтэй гэсэн юм.

-Онолынхоо талаар дэлгэрүүлж яриач?

-Дэлхий даяар Монтескогийн онолыг шүтэж байна. Харвардын их сургуулийн багш нар үүнийг буруу гээд байгаа. Монтескогийн онолоор ардчилсан засаглал байгуулахад пирамид биш хавтгай тогтолцоотой болохоор авлига автоматаар дэлгэрдэг юм байна. Пирамид тогтолцоонд харьцангуй бага будаа шиг жижиг байсан авлига хавтгай тогтолцоонд ороод сүмбэр уул хад мэт автоматаар томордог юм байна. Тоо, үр дагавар нь харьцуулшгүй зөрүүтэй. Манайд 1990 оноос өмнө авлига байсан. Хонины тарган гуяа арын хаалгаар авдаг байлаа. Тэр нь ногоон дэлхийг сөнөөх хор нөлөөгүй. Гэтэл ардчилсан нийгмийн авлигын хор нөлөөнд ногоон дэлхий сөнөөд байна гэж дэлхийн эрдэмтэд яриад байгаа юм. Тийм учраас ардчиллыг байгуулах өөр арга замыг хайгаад байгаа юм байна. Дэлхий даяар ардчиллаас татгалзаагүй. Би ч гэсэн ардчиллаас татгалзаагүй. Ардчиллыг байгуулдаг өөр саармаг тогтолцоо байдаг юм байна гэж л баталсан. Энэ нь өнөөгийн Швейцарь болон Модун Шаньюгийн үе, Эртний Грект байсан тогтолцоо. Би Монтескогийн онолыг буруу гэдгийг олон жилийн судалгаагаараа математикаар баталсан. Буруу гэдгийг надаас гадна өөр эрдэмтэд үр дүн талаас нь баталсан юм. Харвардын их сургуулийн багш нар батлаад олон ном биччихсэн. Гэтэл Харвардад манай сайд нарт Монтескогийн буруу онолыг зааж байна. Энэ оюуны вирусээс болж бид сөнөөд байна гэж би хувьдаа харж байгаа.

1. Эх сурвалж: http://dnn.mn

Психоаналист Эрик Фромм

Психоаналист Эрик Фромм 1958 оны 5 сарын 25 нд "American Broadcasting" телевизийн ток шоу нэвтрүүлэгт 1950-иад оны үеийн дэлхийн улс төр буюу Америк ба Зөвлөлтийн уур амьсгалыг ярьжээ. Тэрээр яриандаа социализм, капитализмын мөн чанарыг дурьдахын хажуугаар ашигийн төлөө тэмүүлдэг бидний амьдрал цаашид хэрхэн буруу замаар явж алдаанд хүрч болохыг тайлбарласан юм.

http://www.setgel.org/2015/03/blog-post_8.html

09.02.16

Сэтгэл судлаач Алфред Адлер

Сэтгэл судлаач Алфред Адлер 1929 оны 6 сарын 17 нд өөрийн онолын талаар 4 минутын турш яриа өгч байв. Тэрээр амьдралынхаа турш ганц ч ном бичиж байгаагүй бөгөөд түүнийг нас барсаны дараа шавь нар нь нийлж түүний бичиж үлдээсэн бичмэл, лекцийн хураангуй, бусад хүмүүсийн тэмдэглэлүүдийг нэгтгэж "The Science of Living" номыг хэвлүүлж байв. Тэрээр З. Фройд, К. Юнг зэрэг алдартай сэтгэл судлаачтай эн зэрэгцэх гавъяатай юм.

http://www.setgel.org/2010/11/alfred-adler-1870-1937.html

09.02.16

К.Г.Юнг-тай хийсэн "Нүүр тулсан" ярилцлага

(Ярилцлагыг сэтгэл судлаач Б. Тунгалаг, Л. Энхтүшиг нар орчуулав) Жон Фримэний BBC телевизээр К.Г.Юнг-тай хийсэн "Нүүр тулсан" ярилцлага түүнийг олон нийтэд танигдахад нэлээд нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Өөр ямар ч сэтгүүлч, түүний ямар ч бүтээл энэ ярилцлага шиг нөлөө үзүүлж чадаагүй юм. Продюсер Хюф Бюрнеттээр ахлуулсан Фримэн болон түүний баг уг ярилцлагыг 1959 оны 3-р сард Кюшнахт дахь Юнгийн гэрт хийж, хальсанд буулгажээ. 1 цаг 30 минут хянан засварлагдаж, 1959 оны 10-р сарын 22-ны өдөр Их Британий телевизээр цацагдсан юм. Хожим олон удаа дахин цацагдаж, боловсролын байгууллага, Юнгийн үзэл санааг баримтлагч бүлгүүд кино хэлбэрээр олны хүртээл болгожээ. Ярилцлага бичвэр байдлаар хэд хэдэн хэлбэрээр нийтлэгдсэн ба Бюрнетт хянан шалгаж, найруулсан юм (London, 1964). 

Тухайн цаг үед Фримэн "New Statesman"-ы орлогч эрхлэгчээр ажиллаж байв. Тэрбээр Юнгийг амьсгал хураах хүртэл сайн найзууд байжээ.

http://www.setgel.org/2010/12/carl-gustav-jung-1875-1961.html

09.02.16

ОЮУН САНААНЫ ГЭРЭЛТЭХ ХҮЧ БУЮУ ДАЛАЙ ЛАМЫН СУРГААЛЬ

ОСКАР БОЛОН ЭМИЛИЯ ШИНДЛЕРИЙН ГАЙХАМШИГТ АМЬДРАЛЫН ҮНЭН БОДИТ ТҮҮХ...

Стивен Спилбергийн “Шиндлерийн бүртгэл” гэдэг агуу киног та лавтай үзсэн байх. Уг кинонд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед 1200 жүүдийг Освенцим хорих лагерьт шилжүүлэхээс нь аварсан Германы үйлдвэрийн эзэн Оскар Шиндлерийн тухай гардаг. Гол дүрд нь Лайэм Нисон тоглосон тус киноны ачаар Шиндлер Рауль Валленбергтэй зэрэгцэж түүхийн нэгэн үеийн алдартай хүн болсон юм. 

Кино гарахаас өмнө түүнийг Холокостын золиос болсон жүүдүүд болон судлаачид л мэддэг байв. Израильд түүний нэрийг хүн болгон мэддэг байсан ч дэлхийд тун цөөн хүн мэддэг байсан юм. Нацизмыг сөнөөхөд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн Орост ч түүнийг мэддэггүй байлаа. ОХУ-д саяхныг хүртэл жүүдүүдийг мөшгиж байсан тухай, тэднийг аварч байсан тухай ярих дургүй байсан. Хэдэн мянган Унгарын жүүдүүдийг аварсан, мөн өөрөө арай гэж нацистуудаас мултарсан Валленберг дайны дараа Кремлийн шорон Лубянкад өнгөрсөн гэдгийг л санахад болно. 

1998 оны хавар “Итоги” сэтгүүлд ажиллаж байхдаа би томилолтоор Аргентинд ажиллав. Тэгэхэд би өөртөө Шиндлерийн бэлэвсэн эхнэрийг олж уулзах зорилго тавьсан юм. Энэ эмэгтэй дайны дараа орь ганцаар Аргентинд амьдардаг бөгөөд сэтгүүлчидтэй огт уулздаггүй гэж би нэг удаа сонсч байв. 

Спилбергийн кинонд түүний тухай их зүйл гардаггүй. Хэдхэн хэсэг л байдаг: нэг хэсэгт нь тэрээр хоригдлууд ажиллаж байгаа үйлдвэрт тамхи авчирч өгдөг, нөгөө хэсэгт нэг хоригдолд хагарсан нүдний шилний оронд нь шинэ шил гаргаж өгдөг. Харин би хэн нэгний хэлсэн “Агуу эрэгтэй хүн болгоны амьдралд агуу эмэгтэй хүнийг хай” гэсэн үгийг байнга санаж явдаг юм. 

Тийм учраас би Эмилия Шиндлерийг олохыг их хүсч байлаа. Энэ нь амаргүй ажил байв. Утасны жагсаалтад байх түүний дугаар огт хариу өгөхгүй, Аргентиний үзэг нэгтнүүд маань ч туслаж чадахгүй байлаа. Харин зөвхөн танил жүүд лам л сэтгэл гаргаж өөрийн амьдралын чухал хэрэг мэт эрэл хайгуул хийсэн юм. Тэрбээр Буэнос-Айресд гурван долоо хоног Эмилияг хайсны эцэст над руу утасдаж “Олчихлоо! Манай хүмүүс түүнийг ярилцлага өгөөч гэж зөвшөөрүүлсэн. Тэрээр чамайг хүлээж байна” гэв.

ЭМГЭН ШУЛАМ, НОХОД, МУУРНУУД БОЛОН БЭРСҮҮТ ЖҮРЖ

Миний хайж байсан эмэгтэй тухайн үед 91 настай байсан бөгөөд Буэнос-Айресээс жаран километрийн зайд орших Сан-Висенте хотод амьдарч байв. Түүний байшингаас нэлээд зайдуу энгийн хувцастай хамгаалагч биднийг зогсоолоо. Бид яг нууц үг хэлж байгаа маягтай өөрсдийн нэрсээ хэлснээр сүүлийн зуун метрийг туулах эрхтэй болов. 

Энэ эмэгтэйн хаягийг яагаад удаан хугацаанд олж чадахгүй байснаа сая л нэг ойлгов! Аргентин бол алаг цоог орон. Түүхэн тогтсон цагаачдын улс аж. Энд бараг бүх үндэстэн байна. Европын нүүдэлчдийн удам, гол төлөв Хуучин Тивийг өнгөрсөн зуунд орхисон итали болон герман үндэстнүүдийн үр сад, цагаан Оросын цагаачдын болон Эх орны дайны дараах Зөвлөлтийн иргэдийн удам. Хамгийн сүүлд 30-аад оны үеэр нацистуудаас зугтсан жүүдүүд болон Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараахь шударга шүүхээс зугтсан нацистууд. Аргентинд багагүй байдаг шинэ нацистууд болон Арабын хэт туйлшрагчдаас болгоомжлон (1994 онд Буэнос-Айресийн төвд орших жүүдийн сүмийг дэлбэлэхэд олон арван хүний амь үрэгдсэн) жүүдийн хүмүүнлэгийн “Бнай Брит” байгууллага Эмилия Шиндлерийг ивээлдээ авч түүний байшинг зэвсэгтэй хүмүүсээр хамгаалуулах болжээ. Түүнийг олж уулзах нь надад ямар хүндрэлтэй байсан нь ойлгомжтой юм. Тэгээд ч хатагтай Шиндлер Оросын талаар таагүй дурсамжуудтай байдаг. 

Эмилиягийн сууц хангалуун амьдралын ул мөр хадгалаагүй байсан гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ нь энэ эмэгтэйн зан чанартай холбоотой гэдгийг би хожим мэдсэн юм. Тэрээр хэнээс ч үл хамаарах эршүүд зантай, нас өндөр гарсан ч хувийн амьдралдаа хэнээс ч тусламж авдаггүй нэгэн байв. Хоёр өрөөтэй жижигхэн байшин нь элэгдэж хуучирсан тавилгатай, өрөөнүүдээс нь муурны үнэр болон муурнууддаа бэлтгэдэг чанамалын бөөлжис хүрэм үнэр үнэртэж байлаа. Муур бол түүний амьдралын мөнхийн дагуул бөгөөд өөрийнх нь хэлснээр хэзээ ч хориос доош байгаагүй аж. Пийшэн дээр, босгон дээр, цонхны тавцан дээр, дээвэр доор гээд муургүй газар байхгүй байв. Нэг үгээр хэлбэл эмгэн шуламын овоохой л юм. 

Энэ төсөөллийг гэрийн эзэгтэй өөрийн төрхөөрөө нэмж байв. Түүний бие, нүүр царай гажигтайдаа бус, харин тэрээр их хахир, хөмсгөө зангидсан ширүүн харцтай, богино, хатуу хэллэгтэй нэгэн байлаа. Түүнийг яриулах, түүнд таарсан түлхүүрийг нь олох хэцүү байв. Эхлээд энэ нь ямар ч найдваргүй мэт санагдаж байсан. Харин гэрийн гадна сайхан арчилсан жимсний цэцэрлэг байсан юм. Бэрсүүт жүрж, амтат жүрж, нимбэгний залуухан модны мөчрүүд жимсээ даахгүй газар руу тонгойно. Диваажин шиг л цэцэрлэг. Надад харин гэнэт сайхан санаа орж ирсэн нь дөнгөж хөгшинтэй уулзангуутаа түүнээс цэцэрлэгээ үзүүлэхийг хүссэн явдал юм. Арай ядан таягаа тулсаар (миний тусламжаас эрс татгалзсан) цэцэрлэгт орж ирэнгүүтээ тэрээр хатсан навчсыг таслаж таягаараа газар сийрүүлэх гэж оролдоно. Түүний гаднах төрх ч өөрчлөгдөв: ширүүн харц зөөлөрч, яриа илүү жигдэрч, гуниг дүүрэн царайд нь үе үе инээмсэглэл тодорч байв. “Би хүмүүсээс илүү мод болон амьтанд итгэдэг. Тэд надаас хэзээ ч урваж байгаагүй. Хэцүү цагт зөвхөн жүрж, талх хоёроор хооллож байхдаа ч би өөрийн муурнуудад жигнэмэг худалдаж авдаг байсан” гэж тэрээр ярьсан юм. 

“СТАЛИН МАНДТУГАЙ!”

Сан-Висенте гэх энэ тоостой жижигхэн хотод Эмилия өөрийн нөхөр Оскар Шиндлертэй хамт Германаас 1949 оны арваннэгдүгээр сард шилжин иржээ. Брунлиц дахь өөрийн үйлдвэртээ 1200 жүүдийг аварсан Шиндлерийг дайны дараах эвдрэл, эмх замбраагүй байдал дунд тоох хүн байсангүй. Аврагдсан жүүдүүд 1945 оны тавдугаар сард Оскар болон Эмилияд шар таван хошуутай хоригдлын хувцас өмсгөн найман хүнээр хамгаалуулан Судетээс гарган өгч талархлаа илэрхийлсэн байна. Тухайн үед оросууд болон чехүүд Шиндлерийг Вермахтын сөрөг хүчний тагнуулын жагсаалтад оруулсан учир түүнийг хайж байсан юм. Зөвлөлтийн эзлэлтийн бүсээс гарах үед тэдний машиныг харуул зогсоожээ. Одоо өнгөрлөө л гэж тэд бодож. Гэвч харуулын цэрэг цонхоор толгойгоо цухуйлгаснаа бичиг баримтыг нь ч шалгалгүй “Цагаа тайл, цагаа өг!” гэж шаардсан байна. Энэ хоёр орос үг Эмилияд насан туршид нь цээжлэгдэж. Өндрөөр үнэлэгддэг байсан хөшүүргэн хөдөлгүүртэй герман цаг аз болоход тэдэнд байж. Энэ удаад цаг тэдний аминд оров. Дараагийн харуулын цэг дээр Шиндлер Зөвлөлтийн цэргүүдтэй архи ууж “Сталин мандтугай” гэж хашгирч байв. “Шиндлер төрөлхийн хоёр нүүртэн байсан. Иймэрхүү зүйлийг тэрээр гарамгай гүйцэтгэдэг байлаа” гэж Эмилия дурссан юм. 

Дөрвөн жил Баварийн Регенсбургт Америкийн эзлэлтийн бүсэд амьдарсаны дараа Шиндлерийн гэр бүлийг жүүдийн буяны “Жойнт” байгууллага Өмнөд Америк руу гарахад нь тусалсан байна. Жүүдийн “Жойнт” байгууллага нь буяны байгууллага байсан бөгөөд дайны дараа хорих лагерьт байсан хүмүүст тусладаг байв. Оскар, Эмилия хоёр “Жойнт”-оос Өмнөд Америк руу дүрвэх санал авангуутаа шууд л зөвшөөрсөн байна. Германд Судетын немцүүд болох Шиндлерийн гэр бүл (тэр хоёр хоёулаа Моравийн уугуул байв) ихээхэн гадуурхагдаж байв. Тэдэнд хэдий “Жойнт” байгууллага туслаж байсан ч Шиндлерийн ажил хэрэг бүтэлгүйтэж, дайны үед үйлдвэрүүдээсээ олсон мөнгө нь дуусч байлаа. Байнгын хүмүүнлэгийн тусламжаас гадна “Жойнт”-ийн хүмүүс Оскарт 15 мянган доллар олгожээ. Энэ нь тэр үеийн ханшаар их мөнгө байв. Харин Эмилия энэ шагналын тухай харамсалтай нь олон жилийн дараа л мэджээ. Тэр хоёрын харьцаа хурцмадмал байсан бөгөөд Эмилия өөр оронд очсоноор гэр бүлийн амьдрал нь аврагдаж, Оскарын дурлалын явдлууд нь зогсоно гэж найдаж байж. Харин энэ найдвар нь Аргентин явахаас өмнө замхран алга болж. Эмилия Оскарыг усан онгоцны хоёр биш гурван тийз авсныг мэджээ. Гуравдахь тийз нь Оскарын нууц амрагийнх байв. 

АДАЛ ЯВДАЛ ХАЙГЧ БА ЭНЭРЭНГҮЙ СЭТГЭЛТЭН

Эмгэнийг талийгаач нөхрийнх нь тухай яриулах амаргүй байв. Хахир, адаар зантай, аливаад шүүмжлэлтэй ханддаг тэрээр нөхрийнхөө тухай асуултад эхлээд “новш”, “эрээ цээргүй амьтан”, “тэнэг” гэхээс өөр зүйл хэлэхгүй байлаа. Нөхрийнхөө тухай түүний хэлсэн хамгийн зөөлөн тодорхойлолт нь дээр дурдсан “төрөлхийн хоёр нүүртэн” байв. 

Спилбергийн киноны бодит Оскар Шиндлер эхнэрийнхээ амьдралд хар мөр үлдээсэн байлаа. Тэрбээр 1928 онд гэрлэснийхээ дараа л эхнэрээ араар нь тавьж, үүнийгээ ч нуухыг хичээдэггүй байв. Оскар бүр дайны өмнө эхнэртээ салах санал тавьсан ч католик шашинтай Эмилия эрс татгалзжээ. Шиндлер дайны үед нацистуудыг хуурч хахуульдсанаар “жүүдийн үйлдвэр” байгуулахыг зөвшөөрүүлж чаджээ. Энэ нь гэр бүлийн хоёрыг нэгдмэл нууцаар холбосон байна. Үүний дараа Шиндлер салалтын тухай дурсахаа ч болив. Жүүдүүдэд туслаж, энэ нууц үүргээ биелүүлэхийн тулд тэд хүчээр хамтран ажиллаж байхдаа өөр өөрсдийн зорилготой байлаа. 

Тэдний амьдралын тухай ярианы энэ хэсэг л Эмилияг нөхрийнхөө тухай “новш”, “тархигүй мал” гэж хэлэхийг болиулав. Би түүнээс зарим хүмүүсийн дүгнэж байгаа шиг Шиндлер 1944 онд 1200 жүүдийг Освенцимд хоригдохоос нь аварч өөрийн Брунлиц дахь үйлдвэртээ авахдаа ашиг хонжоо хайж үүнийг хийсэн үү гэж асуусан юм. Эмилия огцом уурлаж “Юун ашиг хонжоо! Ингэснийхээ төлөө бид минут тутам амиа алдах аюултай байсан юм. Тийм ээ, Шиндлер 1943 онд “Жойнт” –ийн төлөөлөгчидтэй Стамбулд уулзсан. Тэд түүнийг хэрэв боломжтой бол жүүдүүдэд туслахыг гуйж дайны дараа ачийг нь хариулна гэсэн юм. Шиндлерээс өөр ийм адал явдал хайгч бараг олдохгүй. Тэрбээр тоглогч байсан. Тэр онцгой мэдрэмжүүдэд дуртай байсан бөгөөд азаа сорих хүсэл нь ямар ч тооцооноос хүчтэй байсан учир тэр зөвшөөрсөн юм. Харин дараа нь жүүдүүдтэй ойртоод ирэхээр тэднийг өрөвдөж өөртөө ямар ч ашиггүйгээр тэдэнд туслаж эхэлсэн. Краков дахь үйлдвэрээсээ бага зэрэг ашиг олсон ч Судет дахь үйлдвэрээ зөвхөн хүмүүсийг аврах гэж байгуулсан юм. Брунлицэд тэрбээр нэг төгрөг ч олоогүй, би үйлдвэрийн санхүүг хариуцдаг байсан учир сайн мэдэж байна” гэлээ. 

ГЭРЧ ФРАНСИСКО

Энэ аюултай тоглоомонд юу түүнийг татаж оролцуулав гэж би Эмилиягаас асуухад тэрээр:

- Би тэднийг өрөвдсөн. Тэд юунд ч буруутай байгаагүй. Ээж намайг юунд ч буруугүй бөгөөд аюулд орсон хүмүүст туслаж байх хэрэгтэй гэж сургасан гэв. Тэгээд муурнуудаа зааснаа “Өлссөн, хаягдсан, аз жаргалгүй байгаа хэнийг ч би өрөвддөг” гэлээ. 

Элэг нэгтнүүдээсээ ялгаатай нь тэрээр жүүдүүдийг ялгаварлан гадуурхдаггүй байв. Бүр Моравид түүний анхны найз нь жүүд охин Рита Гросс байлаа. Тэрээр түүний тухай “Жүүдүүд болон христ шашинтнууд нэг бурхантай” гэсэн юм. Бас өөрийн үйлдлээ тэрээр нацизмд угаас таагүй ханддагаараа тайлбарлав. Тэрээр анх Германы арми Прагад ороход Гитлер түүнд ой гутам сэтгэгдэл төрүүлсэн гэж дурсаад “Би өөрөө бардам зантай. Гэхдээ хүмүүс биеэ тоож, өөрсдийгөө бусдаас дээр тавихад би их дургүй” гэлээ. Түүний энэ хахир ааш нь туулж өнгөрүүлсэн хэцүү амьдралын ул мөр биш гэдэг нь надад ойлгомжтой болсон юм. Нэг удаа Шиндлер эхнэрээ дээд зэрэглэлийн оройн зоог бэлтгэхийг гуйгаад орой нь гэртээ СС-ийн нэгэн даргыг урьжээ. Эмилия нөхрийнхөө хүссэнээр сайхан ширээ засч, хамгийн үнэтэй бэлэг болох ээжийнхээ бэлэглэсэн үнэт болор хундагуудаар ширээгээ чимжээ. Согтсон СС-ийн офицер фюрерийн төлөө ээлжит хундага өргөнгүүтээ хундагыг төгөлдөр хуур руу шидэж хагалжээ. Эмилия уурандаа ширээний араас босч “Фюрер эрүүл мэнд байхад надад эсэргүүцээд байх зүйл алга. Харин миний ээжийн бэлэглэсэн хундагуудыг хагалахыг би хэзээ ч зөвшөөрөхгүй. Миний гэрээс одоо зайл!” гэсэн байна. Эмилия нөхөртөө үйлдвэрийнх нь ажилд туслаж байхдаа онцгой баатарлаг зүйл хийж байсан гэдгийг үгүйсгэж байв. Спилбергийн кинон дээр гардаг өвчтөнүүдийг халбагаар хооллож, заримд нь талх нууцаар нэмж өгч байгаа хэсгүүд нь зохиомол зүйл гэж тэрээр хэлэв. “Тэгсэн бол намайг фашистууд аль хэдийнэ дүүжлэх байсан юм. Тэгээд ч би хүн асарч чадахгүй” гэж Эмилия дурссан юм.

Харин бас өөр нэг зүйл байна. Эмилиятай уулзахдаа би Аргентинд 1944 оны үйл явдлуудын бас нэгэн оролцогчийг олж уулзлаа. Тэрээр Эмилиягийн хувийн эр зоригийн тухай надад ярьсан бөгөөд Спилбергийн кинонд түүний жүүдүүдийн хувь заяанд үзүүлсэн нөлөөг дутуу үнэлж гаргасан гэв. Энэ хүнийг Франсиско Вихтер гэх бөгөөд тэрээр 18 настайдаа “Шиндлерийн бүртгэл”-д орж Освенцимаас аврагдсан аж. Дайны дараа Аргентинд суурьшин бизнес эрхлэж байгаад үр хүүхдүүддээ өвлөжээ. Тэрбээр ярихдаа: 

- 1945 оны хүйтэн өвөл үйлдвэрээс холгүй байрлах төмөр замын өртөөний нөөцийн зам дээр зогсч байсан нэг вагоноос хүмүүсийн ёолох дуу гарч байна гэсэн мэдээ ирсэн. Шиндлер тэр үед Краковт байсан юм. Эмилия өөрөө хэдэн ажилчдын хамт төмөр замын өртөө рүү явж лацадсан вагоныг онгойлгохыг тушаав. Вагон дотор байсан хүмүүсийг Освенцимд хүргэж амжаагүй байв. Замд нь ямар нэгэн гэмтэл гарч вагоныг цуваанаас тасдан нөөц зам дээр тавиад лацадсан байв. Нөөц зам дээр вагон бараг нэг сар зогсч байж. Эмилия хагас амьд хүмүүсийг вагоноос гаргаж Брунлиц дахь үйлдвэртээ аваачиж асарсан. Үүнийг тэрээр өөрөө зориглож хийсэн юм гэж Вихтер дурсаж билээ. 

КАТОЛИК ШАШИНТАЙ БҮСГҮЙ

Аргентин улс Шиндлерийн гэр бүлийн найдварыг тэтгэсэнгүй. Дайны үед тэднийг байнга ивээж байсан азын бурхан тэднээс нүүрээ буруулсан мэт байлаа. Оскар олон төрлийн бизнес эрхлэх гэж үзсэн ч нэг нь ч ашиг өгөхгүй байв. Бүр минж хүртэл үржүүлж үзэцгээж. Оскар бүгдийг нь хөдөлмөрч эхнэртээ даатгаж байлаа. Эмилия минж, үхэр зэргийг маллаж, Сан-Висентэд хэдэн га газар ногоо тарьдаг байв. Харин нөхөр нь Буэнос-Айрест нутгийн сайхан хүүхнүүдтэй зугаацдаг байлаа. Мөнгө түүнд хүрэлцэж байв. Учир нь талархсан жүүдүүд түүнийг тэтгэдэг байж. Харин Эмилияд энэ өгөөмөр хишгээс нэг сентаво ч оногдсонгүй. 1957 онд Германд нацизмын хохирогчдод нөхөн олговор олгох хууль гарангуут Шиндлер Брунлиц дахь үйлдвэрийнхээ нөхөн олговрыг авахаар яваад дахиж Аргентинд ирээгүй байна. 

Аргентинаас явахдаа тэрбээр бөөн өр үлдээгээд явжээ. Эмилиягийн хэлснээр энэ их өрийг дарах гэж тэрээр бүх юмаа зарсан байна. Харин 100 мянган маркийн нөхөн олговор авч жүүдүүдийн хангалтан доор үлдсэн Оскар Германд юугаар ч дутахгүй амьдарч байлаа. Түүний амьдралыг харлуулж байсан ганц зүйл бол түүний суурьшсан Франкфурт хотын иргэд түүнийг “жүүдийн аврагч” гэж муухай хардаг явдал байв. Бүр хэдэн удаа “Чи тэр жүүдүүдтэйгээ үхэхгүй яав” гэж араас нь чулуу нүүлгэж байж. Оскар уйтгараа гаргах гэж АНУ руу байнга явдаг байлаа (Америкт жүүдүүд түүнийг шүтдэг байв. АНУ-д бүр түүнийг амьд байхад нь хэд хэдэн гудамж болон талбайг түүний нэрээр нэрлэжээ). Бараг жил болгон Израиль явж, Парист хаврыг угтах дуртай байв. Тэрбээр байнга Эмилияд захиа бичдэг байсан бөгөөд эхнэртээ юмаа даатгаад сурсан зангаараа Германаас Аргентинд аваачсан нууц амраг Гисягаа харж үзэхийг эхнэрээсээ гуйж байж. Эмилия энэ хүсэлтийг нь ч биелүүлжээ. Харин үнэтэй дарснаас болоод таргалах болсон гэж захиандаа гомдоллосны дараа Эмилия түүний нэг ч шинээр ирсэн захиаг уншаагүй бөгөөд задлалгүй шатаачихдаг байв. Тэр үед Эмилия үнээгээ сааж зарсан сүүний мөнгөөр амьдардаг байж. Тэрээр үнээндээ тэжээл авах гэж өглөө болгон 15 километр алхдаг байв. 

Ядуурлын эргүүлэг Эмилияг бүрмөсөн залгих аюулын даваан дээр Аргентинд үйл ажиллагаа явуулдаг жүүдийн “Бнай Брит” нийгэмлэг түүний тухай мэдэж тусламж үзүүлсэн байна. Жүүдүүд Сан-Висенте тосгонд миний очсон тэр байшинг худалдаж авч өгчээ. 1974 онд Оскар Шиндлерийг нас барахад Эмилиягийн өөрийнх нь хэлснээр тэрээр гуниглаа ч үгүй байна. “Тэр миний хувьд аль хэдийнэ нас барсан”. Шиндлер эмнэлгийн хагалгааны ширээн дээр нас баржээ. Түүнд хамгийн сүүлчийн нууц амрагийнх нь нөхөр хагалгаа хийв. Шиндлер өөрийгөө ариун газар оршуулахыг гэрээслэжээ. Германаас Израиль хүртэл түүний цогцсыг 1945 онд тэр хоёрын амийг аварч Судетээс Америкийн бүс рүү гаргасан хүмүүсийн нэг тээвэрлэсэн байна. Ингэж энэ хүний газрын амьдрал дуусчээ. Хийсэн гавьяа нь бол агуу тэрбээр нэгэн зэрэг гэгээнтэн ба нүгэлтэн байж. 

Эмилия зөвхөн нэг л удаа, салсныхаа дараа 37 жилийн хойно түүний шарил дээр очсон байна. Түүнийг нөхрийнх нь шарил дээр тэргэнцэр дээр түрэн хүргэхэд (тэр үед Эмилия хөлөө хугалсан байж) тэрээр:

- Юу гэхэв дээ, Оскар минь. Ингээд нэг уулздаг байж. Амьд байх үедээ ч чи миний асуултад зайлсхийлж хариулдаг байсан. Гэвч нэг зүйл асууя. Яагаад чи намайг урвагч шиг орхиод явсан юм бэ? Одоо ч энэ хэнд хамаатай билээ дээ. Хэдий бид олон жил уулзалдаагүй, чи аль хэдийнэ авсанд хэвтэж би өтөлсөн ч бурхны өмнө бид жаран жилийн өмнө шигээ л эхнэр, нөхөр хоёр хэвээр байна. Тэгээд би чамайг уучилсан...гэж нөхөртөө сүүлийн үгээ хэлжээ. Эмилия салалтыг зөвшөөрөөгүй. Католик шашинт бүсгүй. 

ЗОХИМЖГҮЙ ХАРЬЦУУЛАЛТ

Спилбергийн киноны амжилт Эмилия Шиндлерийн амьдралыг гадна талаас нь өөрчилж тэрээр оршин байгааг хүмүүст сануулсан. Хамгийн гайхалтай нь Спилберг кино зураг авч байхдаа ч Оскар Шиндлерийн бэлэвсэн эхнэр амьд байгаа гэдгийг мэдээгүй аж. 1993 онд Иерусалимд “Шиндлерийн бүртгэл”-ийн жүүдүүд түүний шарил дээр цуглардаг алдарт зураг авалтын үеэр Эмилияг “Шиндлерийн жагсаалт”-ын амьд үлдсэн жүүдүүдийн нэг мэтээр урьсан байж. Түүнд урилга явуулахдаа энэ урилга дамжсан олон хүмүүсээс нэг нь ч урилга дээрх овог нь Шиндлер гэж байсныг анзаарсангүй. ”Шиндлерийн бүртгэл”-ээс амьд үлдсэн бараг бүх хүмүүс Эмилияг танингуутаа галзуу юм шиг түүн рүү “Ээж ээ! Манай ээж!” гэцгээн ухасхийхэд Стивен Спилберг түүнийг жинхэнэ Эмилия Шиндлер байна гэдгийг ойлгожээ. 

- Юуных нь би тэдний ээж байхав? Тэгээд ч би тэр үед тэдэнд ээжийг нь орлоход дэндүү залуу байсан гэж мөнхийн зэвүүцтэй ярвайлтаараа тэр надад энэ тухай ярьж өгсөн юм.

- Харин та хэн нэгнийг санаж байсан уу гэж би асуулаа.

- Юу гэж дээ? Үйлдвэрт бараг мянга гаруй хүн байсан. Хэн нэгнийг тогтоож болохоор байсан гэж үү? Иерусалимд тэд над дээр ирж “Та надад нэг удаа хавтгай шоколад өгч билээ...Харин надад хагарсан нүдний шилний оронд шинийг олж өгсөн...” гэж ярьж байцгаасан. Харин би хэнийг ч санадаггүй” гэсэн юм. Кино хэр болсон талаар түүнээс асуухад тэрээр кино сайн хийгдсэн ч алдаатай зүйл их байсан гэлээ. Ялангуяа Шиндлер дур булаам бүсгүй-нууц амрагтайгаа Краковын хаалганы дэргэд мориор зугаалж байгаа хэсэг Эмилиягийн сэтгэлийг хөнджээ... 

Эмилияд ирсэн алдар нэрийг тэрээр огт тоосонгүй. Хэтэрхий орой иржээ. Түүнийг Ромын хамба лам болон Ерөнхийлөгч Клинтон нар хүлээн авч уулзсан бөгөөд газар газар хүндлэл болон шагналаар булж байв. Бараг тавин жилийн хугацаанд ядуу хоосон амьдралаа өнгөрүүлсэн орны ерөнхийлөгч нь гэнэт ухаарч түүнд тэтгэвэр олгов. Германы Элчин сайдын яам ч тусламжийн гараа сунгажээ. Тэрээр хөлөө хугалаад байхад нь Германы эмнэлэг үнэгүй эмчлэх саналаа илэрхийлэв. Гэвч тэрээр Буэнос-Айрес дахь жүүдийн нийгэмлэгийг илүүд үзсэн юм. 

Намайг түүнтэй уулзах үед өөрийн Эмгэн шуламын орхимжоо орхиод Буэнос-Айресын хамгийн сайн асрамжийн газарт очих хэдэн зуун боломж түүнд байсан юм. Гэвч тэрээр хэн нэгний асрамжинд очихыг хүсээгүй аж. Тэрээр: 

- Тэд урьд нь юу хийж байсан юм? Би энд олон жил амьдарч байсан ч хэн ч намайг хэн бэ гэдгийг сонирхдоггүй байсан... гэж надад ярив. Гэхдээ асуудал түүний хуучин гомдолд байсангүй. Тосгоны нэг умгар байшингаас явах дургүй байсан үндсэн шалтгаан нь “Миний муурнууд яах болж байна” гэсэн шийдэгдээгүй асуулт байв. 

Олон хүмүүсийн амийг аварсандаа сэтгэл хангалуун байдаг уу гэсэн миний асуултад тэрээр яршигтай ялаа үргээж байгаа юм шиг зугтаж байлаа. Ямар ч хөөрөл байхгүй, ямар ч утга уянга, бахархал байхгүй, өөрийн амьдралынхаа талаар үл итгэсэн, шүүмжлэлтэй, мөнхийн гашуун жуумалзлалтай хариулна. Харин ганц удаа л миний асуулт түүний зүрхэн дэх үл үзэгдэх байнд туссан юм. Би түүнээс жинхэнэ бодит Оскар Шиндлер дүрд нь тоглосон жүжигчин Лайэм Нисон шиг тийм царайлаг, дур булаам байсан уу гэж асуулаа. Түүний нүүрээр гэнэт нэгэн сүүдэр гүйснээ дасал болсон жуумалзлалаар солигдов. Тэрээр:

- Танай тэр жүжигчин Оскарын хаана нь ч хүрэхгүй гэв. Бид хоёр ярилцаж эхэлснээс хойш тэрээр анх удаагаа нөхрөө Шиндлер биш Оскар гэж дуудав. Эмилия одоог хүртэл түүнд хайртай байгаа гэдгийг би тэгэхэд ойлгосон юм. 

ХАЙР БА ҮХЛИЙН ОРШИХУЙД

Ингээд дуусч байх шив дээ. Бид хоёрын тэр уулзалтын дараа Эмилия дахин гурван жил амьдарсан юм. Нөгөөх л Сан-Висентэ дэх байшиндаа, муурнуудынхаа дунд, диваажингийн жимсний цэцэрлэгтээ. Нас барахынхаа өмнө Герман руугаа буцах болсон түүний шийдвэр нь ахуй байдалтай нь огт холбоогүй. Тэрээр аль эрт ахуйгаас дээгүүр байсан. Хэрвээ бид үхэхдээ энэ дэлхийд ирсэн газраа буцаад очдог гэсэнд итгэх юм бол төрсөн газраа л үхэх хэрэгтэй байх. Герман руу буцсан учир шалтгаан нь ердөө л энэ биз. 

Тэгээд ч түүний хоёрдахь эх орон болох Аргентинтай түүнийг холбох зүйл тун бага. Магадгүй түүний хайртай жимсний цэцэрлэг л ганц холбоос нь байсан байх. Дахиад хайрын тухай өгүүлье. Тэрээр надад Оскар Шиндлер Аргентинд буцаж очихыг хүсч байсан тухай ярьсан юм. Оскар өөд болохынхоо өмнө буцахаар хатуу шийдсэн байж. Харин түүний шинэ амраг нь эсэргүүцэж байлаа. Хөөрхий Шиндлер. Тэрээр насаараа хүүхнүүдийг захирч байсан ч эцэст нь нэг бүсгүйн таалал түүний хүслээс дээгүүр байв. Магадгүй Эмилия нөхрийнхөө сүүлийн хүслийг биелүүлж түүнтэй ойр байхын тулд Герман руу буцсан ч юм бил үү...

Бас дахиад хайрын тухай. Шиндлерийн гэр бүл үхлээс 1200 хүнийг аварсан. Ихэнх нь Оскар болон Эмилия хоёрын адил тэнгэрт хальсан. Гэвч дэлхий дээр тэдний аварсан хүмүүсийн 6000 үр сад амьдарч байна. “Шиндлерийн жүүдүүд” Эмилия, Оскар хоёрыг 6000 хүнийг аварсан гэж үздэг аж. 

www.wikimon.mnЭх сурвалж www.wikimon.mn

Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш

Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол Монгол төрийн тамгатай 13 хутагтын нэг, зүүн өмнөд хязгаарыг илбэн тохинуулах сайд, ачит мэргэн цорж, арилсан чин бишрэлт, хувилгаан тойн, зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба хутагт, ялгуусан чин зүтгэлт, үнэн сүжигт гэгээнтэн, соён гэгээрүүлэгч, байгаль ан амьтныг энэрэхүйн экологич, хязгаар нутгийн аж ахуйг үлгэрлэгч гэхчлэн маш олон цол гуншинтай. Энэ хүний тухай энгийнээр хэлэхэд, төр, шашныг хослон барьсан мундаг удирдагч байсны дээр байгаль экологи, хүн амын эрүүл мэнд, боловсрол, соёл урлагийн асуудалд маш их анхаарал хандуулдаг, эдгээр чиглэлээр тодорхой ажлуудыг эхлүүлж чадсан байдаг. Жишээлбэл, холын орноос Гандигар мод болон төрөл бүрийн эмийн ургамлуудыг нутагтаа авчирж, тарьсан байдаг. Мөн тарвага, буга, цагаан зээр зэрэг ан амьтдыг нутагтаа нутагшуулсан байдаг. Энэхүү үзэсгэлэнд эдгээрийн дээжийг авчирсан л даа. Мөн хутагт маань аж ахуй эрхэлж, өрхийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарал тавьдаг байсан нь анзаарагддаг. Жишээлбэл, ваар, цаас, хөх чулууны үйлдвэрлэлийг түгээн дэлгэрүүлж, утсан хүүхэлдэйгээр сүүдэр ший тавьж, хийдийнхээ шавь нар болон ард иргэддээ сонирхуулдаг байсан юм билээ. Вааран сүмийн туурь нь одоо Эрдэнэцагаан сумын төвөөс зүүн урагш 75 км зайд байдаг. Энэ үйлдвэрийн урласан олон бүтээгдэхүүний нэг болох чулуун цоож нь манай музейд хадгалагдаж байгааг дээр өгүүлсэн шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол зөвхөн Эрдэнэцагаан сумынхан, эсвэл Сүхбаатарчуудын шүтээн биш, нийт монголчууд таньж мэдэж, хүндэлж, дурсч явах учиртай хүн. Тэр бол шашны зүтгэлтэн гэхээсээ илүүтэй төр, нийгмийн үйл хэрэгт маш олон ажлын эхлэлийг тавьж чадсан, тухайн үедээ шинэчлэгч байсан хүн.

Эх сурвалж: https://www.youtube.com/watch?v=CgAXQOv25Tk

Зохиолч яруу найрагч Б.Батрэгзэдмаа.

Зохиолч яруу найрагч Б.Батрэгзэдмаа.

http://www.c1tv.mn
http://www.facebook.com/c1mongolia
http://www.twitter.com/c1mongolia
http://www.instagram/c1mongolia

ОЧИР ХӨЛГӨНИЙ ШАШИНТАН ГЭХ ХҮМҮҮСТ ЗОРИУЛСАН СОШИАЛ МЕДИАГ ЗӨВ ХЭРЭГЛЭХ ЗӨВЛӨМЖ 12-р сар 17, 2015

Зонсар Генце ринбүүчи. 2013.01.18

Сошиал медиаг зохистой хэрэглэх зөвлөмжийг Зонсар Генце ринбүүчийн фэйсбүүк хуудсаас авсан юм. Хэдийгээр энэ нь Очир хөлгөний шашинтануудад зориулсан зөвлөгөө боловч нийт бурханы шашинтануудад хамаатаай хэмээн бодож байна.

Шавийн очир хөлгөнтөний шашинтан мөн эсэх, үнэхээрийн энэ ёсоор замнагч мөн эсэх нь нэн ярвигтай, өндөр түвшний асуудал ч гэсэн тухайн хүн өөрийгөө Очир хөлгөний шашинтай хүн хэмээн итгэж, үүгээр замнаж буй бол гүн гүнзгий агуулга бүхий энэ уламжлалыг хамгаалан сахих нь таны үүрэг билээ.

Очир хөлгөний шашинд нууцлал маш чухал байр суурь эзэлдэг. Очир хөлгөний шашиныг “нууц тарнийн ёс” хэмээдэг нь нууцлаг дияан бясалгалыг чухалчилдаг уламжлалтай нь холбоотой. Ямар нэг нуух зүйл байгаа учраас нууцлаг байгаа хэрэг бус харин би үзлийн уршгаар шавийн замд учрах элдэв саад тотгор, түйтгэрээс сэргийлэхийн тухайд билээ. 

Ялангуяа гэгээрлийн мөрд орогч нь “шашинлаг материализм” буюу олз баялагт шунах, гэгээрлийн зам мөр нь тэдний эгог баясгах өөр нэгэн хэрэглүүр болж хувирах, магадгүй тэд өөрсдийгөө “загварлаг” нийгмийн ялгалгүй нэгээхэн хэсэг хэмээн будилах зэрэг түйтгэрээс сэргийлж гагцхүү шавийн оюун ухааныг номхруулж өөрчлөхийг чухалчилдаг билээ. Хэрвээ буруудвал очир хөлгөний шашин нь үр дүнгээ өгөхгүйгээр үл барам сөрөг үр дагаварыг авчирдаг.

Мөн Очир хөлгөний сургааль зохих бэлтгэл ном сургаалийг сонсоогүй, ван авшгийг аваагүй хүнд ямар ч ойлголт өгч чадахгүй “нууц хэвээр байдаг”. Яг л мэдэхгүй гадаад хэл шиг. Учир нь Очир хөлгөний зарим дүр дүрслэлүүд энэ урсгалын талаар тодорхой ойлголтгүй, ван авшиггүй хүнд хүчирхийллийг харуулсан, аймшигтай санагдах бөгөөд ерөнхийдөө нууц далд байх учиртай байдаг. Шашинд ороод удаагүй, мэдлэг маруухан хүмүүст эдгээрийг бүрэн харуулдаггүй ёстой, магадгүй энэ нь Бурханы шашин, очир хөлгөний зам мөрийн талаар буруу ойлголт өгөхөөс сэрэмжилдэг ёстой.

Сошиал медиад аливааг нийтэлхэд чи зөвхөн өөрийнхөө таашаалд зориулж байгаа биш, бүх нээлттэй ертөнцөд нийтэлж байгаагаа ухамсарлах хэрэгтэй. Магадгүй тэр ертөнцийн зарим хэсэг таны хувьд багш гэж нэрлэдэг тэдгээр хүмүүс, таны төсөөлөл, бусдын хувьд галзуу тэдгээр зургуудад дургүй байж мэднэ.

Эдгээр шалтгааныг харгалзан үзээд миний бие өөрийгөө Очир хөлгөний шашинтан гэж боддог хүмүүст өөрийгөө хэрхэн хамгаалах үүний зэрэгцээ бусдыг гайхашруулахаас болгоомжилж, номын дамжлага, авшигаа нандигнан хадгалж, Очир хөлгөний шашины гүн гүнзгий ёсыг хамгаалахад нь зориулж дараах зөвлөмжүүдийг гаргалаа.

1. Очир хөлгөний шашины нууц байдлыг хамгаалах /үүнд өөрийн багшийг нууцлах, өөрийн номын үйлийг нууцлах, тарнийн ёсны зургууд, хүртсэн ван, авшигаа нууцлах, суусан номоо нууцлах зэрэг багтана/

Тарнийн ёсны зургуудыг бүү нийтэл. Тарнийн ёсны зургууд (Олон мутар, амьтаны толгойтой сахиусуудын зургууд г.м) -ыг нийтэлсэнээр та өөрийгөө чухал харагдана гэж бодож байвал номыг ухаараагүйн шинж.

Тарни, тарнийн үсгүүдийг бүү нийтэл. Хэрвээ та тарни, тарнийн үсгүүдийг фэйсбүүкт нийтлэхэд сэтгэл санаа сайхан болж, өөрт чинь сайн зүйл дуудна гэж бодож байвал оронд нь гадаад байдлаа өөрчлөх эсвэл үсээ засуулсан нь дээр.

Өөрийн хүртсэн ван, авшиг, дамжлагийн тухай бүү зарла. Амралтын өдрөөр таны суусан Очирваань бурханы вангийн зураг таны муурны зурагтай зэрэгцээд фэйсбүүкт байж байх нь тохиромжтой гэж үзэж байвал муураа Непал явуулаад ширээнд залах хэрэгтэй. Багшийн зөвшөөрөлгүй л бол ямар ч зураг, аудио, видеог битгий нийтлээрэй.

Нууц тарнийн ёсны гүн гүнзгий утга агуулга бүхий сургааль, номлолын талаар битгий ярь. Зарим хүн амнаас нь “Зогчэн”, “Махамудра” гэсэн үг унаж л байвал өөрийгөө мундаг сайхан харагддаг гэж эндүүрдэг. Хэрвээ та тэр нууц дамжлагийг хүртсэн бол зөвхөн өөрт хадгалах нь тустай.

2. Би үзлээ дөвийлгөхөд шашныг бүү ашигла. Шашинлаг материализмд уруу татагдахаас болгоомжил. (Багшаараа бүү гайхуул, өөрийн ойлголт, номын үйлээ ч бүү гайхуул. Үүний зэрэгцээ бусад шашины хүмүүс, өөр урсгал, өөр хөлгөний сүсэгтэнүүдийг бүү муул)

Өөрийн туршлага, ахиц дэвшил гэж нэрлэсэн зүйлсээ нууцал. Хэрвээ та өөрийнхөө хүрсэн өндөрлөгийг бусдад гайхуулах тохиромжтой гэж бодож байвал хүсэл шуналдаа автаад завгүй байна гэсэн үг. Номын үйлийг бусдад гайхуулж, өөртөө татна гэж бодох нь номыг дадуулахуй биш. Ухаантай байж, даруу загна. Хэн ч чиний бясалгалын туршлагийг сонирхохгүй, бурхад, бодь гөрөөс, солонго зүүдэлсэн байлаа ч тэд тоохгүй. Өөрийгөө хуурч мэхлэхээс ангижирсан гэж чи бодож байвал чимээгүйхэн урагшаа яв, дахин бод.

Багшийнхаа тухай бүү сайрх. Багш чинь хичнээн гайхалтай гэж та бодож байлаа ч сүсэг биширлээ дотроо хадгалах нь танд өлзийтэй. Бурханы шашинтан байна гэдэг тахин шүтэхийн нэр биш гэдгийг сана. Өөрийнхөө багшийг бусдынхаас илүү гэж чи бодож байгаа бол өөрийгөө тэгш үзэл, тунгалаг оюун ухааныг бусдаас илүү хөгжүүлсэн гэж бодож байж болзошгүй.

Өөрийгөө билиг билгүүнийг хөгжүүлсэн гэж зарлахаас сэргийл. Гүн гүнзгий сургааль номыг сонссон төдийгөөр тэднийг эзэмшисэн хэмээн лиценз авчихсан мэтээр зарлан тунхаглаж байгаа бол мунхаг байдлаа л хөжүүлсэнээс өөр ямар ч гавьяагүй.Бурхан багшийн айлдсан, эсвэл бусад багш нарын хэлсэн үгийг шэйрлэхээсээ өмнө тэд үнэхээр тэр үгийг айлдсан болов уу, хэнд зориулж айлдсан бол гэдгийг бодож үзээрэй.

Бурханы шашиныг бурханыг шашины бус үзэл санаатай бүү хольж хутга. Одон орон, солонго чиний сэтгэлийг хөдөлгөсөн байлаа гээд, дэлхийн төгсгөлийн талаар итгэлтэй байлаа гээд хувийн төсөөлөл бодлоо Бурханы шашинтай бүү хольж, хутга.

Бусдад хүндэтгэлтэй ханд: Бага хөлгөн болон Их хөлгөний суурь байгаагүй бол Очир хөлгөний шашин гэж байхгүй байх байсан. Очир хөлгөний шашны шавь нар тэднийг дээрээс харж, басамжлах юм бол энэ нь туйлын мунхаг хэрэг юм.Бурханы шашинтай бусад хүмүүс рүү довтлосноор Бурханыг шашны хөгжүүлнэ гэж та боддог бол түүний оронд Бурханы шашинтануудын өмнөөс нийгэмд үйлчилж, өөрийнхөө БИ үзэл, ялгаварлан гадуурхах үзлийг үгүй хийх зорилго тавиарай.

Зөрчил бүү үүсгэ. Хуваргийн чуулганд, номын нөхдийнхөө дунд онлайн эв эеийг эрхэмлэгч нь бай.

Өөрийнхөө санаа сэтгэлд үргэлж сэрэмжтэй ханд. Өөрийнхөө оюун ухааны “солиорол”-ыг интернэтэд дураараа бүү цац. Бусдын сэтгэлийг өөрийн сайхан сэтгэлээр тат. Энэрэл нигүүлсэлийн сэдлээр бус өөр сэтгэлээр аливааг шэйрлэхдээ тэр нь бусдад хор хөнөөл болох эсэхийг сайтар бодож үз. Ямар нэг зүйл постлохгүй бол болохгүй, хуруу чинь загатнаад байвал хэн нэгэнд тустай юу, номд тустай юу гэдгийг сайтар тунгаа.

Эх сурвалж: http://www.lionsroar.com/dzongsar-khyentses-social-media-guidelines-for-so-called-vajrayana-practitioners/#\

Орчуулсан: Ч.Аниргүм

НЭГДҮГЭЭР ХЭСЭГ. МОНГОЛООР АЯЛСАН ТЭМДЭГЛЭЛ. ХАР ХОТЫГ НЭЭСЭН МИНЬ

Арванхоёрдугаар сарын 2-ны өдөр би Хятадын хил, хуучин танил Хиагт хотод ирж олон нийтийн хурлын байранд аятайхан төвхнөв. Яг энэ байшинд миний багш Пржевальский аяллынхаа өмнө болон хойно нэг бус удаа амьдарч байсан билээ… Болж өнгөрсөн үйл явдлууд ой тойнд минь сэргэн босож ирэв. Зочломтгой зантай хиагтчууд, ялангуяа Молчановынхан, Собенниковынхан, Лушниковынхан, Швецовынхан бидэнд нөхөр ёсны анхаарал тавьж, цөм л аялагчдад үйлчлэхийг хичээж байх ажээ. Цаг хугацаа нисэх мэт өнгөрнө, өдөр нь ачаа хөсгөө бэлтгэж зэхэх ажил хийж, орой үдэш нь танилындаа юм уу, Газарзүйн нийгэмлэгийн орон нутгийн салбарын хуралдаанд оролцож байсан бөгөөд баярын өдрүүдэд янгирын анд явж байлаа… Ан авын тухайд гэвэл хиагтынхан бүр задарч гүйцжээ: монголын өргөн уудам нутаг, араатан амьтан элбэг байдаг нь заримдаа энэ ажлыг үлгэрийнх мэт болгодог аж.

Говь цөлийн нутагт далай тэнгис цалгилж байхад бурхдын үр хүүхдүүд эрэг дээр нь сайхан хот барьж, чадварлаг уран дархчууд, эр зоригт дайчид, худалдаачид, уран цэцэн хүмүүс тэнд амьдардаг байжээ хэмээн Монголын домогт өгүүлдэг. Түүнийг Хар хот гэж нэрлэж байв.

Эртний хотын мөхлийн талаар Монголын өөр нэгэн домогт өгүүлжээ. Хар хотын сүүлчийн удирдагч баатар Хар-зянь-зянь Хятадын хаан ширээг эзлэн авахаар дайтаад ялагдаж, хот руугаа ухрахаас өөр аргагүй болов. Хятадын хаан энэ хотын халдашгүй цайзад нэвтэрч чадаагүй тул түүний ойролцоох Энцин голын урсгалыг өөрчилж, иргэдийг нь усгүй болгох зарлиг буулгажээ. Ингээд хотын хүн ам усгүйдэж, харангадан үхэж эхэлсэн тул удирдагч баатар үнэт эрдэнэсээ буйд газар нуугаад, гэр бүлийнхнээ хороож, довтлогчдод шийдвэрлэх тулааны тушаал өгөөд өөрөө амиа алдсан байна. Хятадын цэргүүд Хар хотод орж ирэн, бүх оршин суугчдыг хядаад хотыг бүхэлд нь эвдэж сүйтгэжээ.

Цөлд хаягдсан хот

Оросын эрдэмтэн судлаачид, аялагчид өмнөд говь цөлд хаягдаж, мөхсөн хот байдаг талаар эртнээс мэддэг байжээ. 1907 онд эрдэмтэн Држевальский болон нэрт судлаач П.К.Козлов нар Монголд экспедици зохион бай-гуулав. Козлов Монголд ирээд хэдэн долоо хоногийн турш хөтөч хайгаад бүтэлгүйтжээ. Ингээд эцэст нь энэ нутагт аж төрдөг торгууд угсааны бэйлийн вантай тохиролцож, түүний дэмжлэгтэйгээр хөтөч олоод 1907 оны гуравдугаар сарын 19-нд мөхсөн хот оршдог Энцин голын тохойд иржээ.

Бат нэртэй хөтөч Хар хоттой холбоотой вангийнхаа хориг зааврыг судлаачдад үзүүлэв. Үүнд харийнханд хотын дэргэд түүдэг асаах, хоол идэх, ачааны малаа оруулах зэргийг хориглосон аж. Мөн энэ хотод эмэгтэй хүн ирэхийг зөвшөөрдөггүй. Домог ёсоор бол дээрх хоригийг зөрчвөл Хар хотыг байгуулагчдын сүнс хилэгнэдэг гэнэ. Үүнийгээ батлахын тулд Бат аялагчдад нэгэн түүх ярьж өгсөн юм.

100 жилийн өмнө нутгийн нэгэн эмэгтэй адуугаа хайж яваад энд санамсаргүй иржээ. Тэрээр эвдэрхий балгас дотроос хэд хэдэн хэлхээ сувд олсон байна. Ингээд бүсгүй хотоос гарч явтал аймшигт угалз түүнийг ороон авч одов. Энэ явдлаас хэдхэн хоногийн дараа хотын хажуугаар жин тээж явсан хүмүүс тал бие нь элсэнд дарагдсан бүсгүйн цогцсыг олсон аж. Бүсгүйн гарт эртний хотоос олсон хэлхээ сувд атгаастай байсан гэнэ.Түүнчлэн торгууд бэйлийн ван экспедицийнхнээс Хар-зянь-зяний эрдэнэсийг олбол өөрт нь өгөөрэй гэж захижээ.

Гайхамшигт олдвор

Оросын аялагчид элсэнд бүрэн дарагдсан, өндөр, халдашгүй цайз олж харжээ. Цайзын баруун ханын дэргэд хоёр мавзолей буюу суварга сүндэрлэнэ. Үүний нэг нь хуучин янзаараа хадгалагдан ирсэн бол нөгөөг нь бүрэн сүйтгэжээ.Цайзаас гараад бас нэг мавзолей хэвээр үлджээ. Эндээс эрдэмтэд түүхийн үнэт бүтээл болох олон тооны гайхалтай олдвор олжээ. Тухайлбал торгон дээр өнгийн будгаар зурсан Будда бурхны ховор хөрөг, түүнчлэн модон болон металл баримлууд мавзолейд байв.

Гэхдээ эдгээрээс хамгийн их үнэ цэнтэй зүйл бол маш сайн хадгалагдсан 2000 гаруй гар бичмэл, ном, хуйлаастай бичиг. Суваргын төвд дээшээ металл баганатай чулуун довжоо байжээ. Довжоон дээр хүний хэмжээтэй 20 шавар дүрс тавьсан бөгөөд хажууд нь гар бичмэл бүхий хуудсуудыг хэдэн зуугаар нь давхарлан өрсөн байлаа. Харин мавзолейн хамгийн цаад булангаас сууж буй хүний араг яс олсон байна. Эрдэмтэд үүнийг гэгээнтний цогцос гэж таамаглаад энэ суваргыг түүнд зориулан босгосон байх хэмээн дүгнэжээ. Экспедицийнхэн энд сонирхол татам, олон нээлт хийсэн. Хар хотын төвийн элсэн дундаас судлаачид 2.5 м өндөр, дугуй хэлбэртэй чулуун байгууламж олжээ. Байгууламжийн дээд талд буй үл мэдэгдэх бичиг нь гар бичмэлүүд дээрх ханзнаас огт өөр. Тэгэхээр илүү эртнийх байх магадлалтай юм.

Энэхүү байгууламжийг дугуй дүрс, шулуун шугам бүхий аалзны тор шиг эргүүлгээр чимжээ. Зураг, бичгийг чулууны хатуу гадаргуун дээр сийлсэн байна. Энэ дугуй байгууламж Хар хотын эртний оршин суугчдын ариун шүтээний газар бөгөөд тайлгач бөө нар энд бурханд өргөл өргөдөг байх гэсэн таамаглалыг эрдэмтэд дэвшүүлжээ.

Оросын аялагчид хагас сүйдэлсэн байгууламжаас өөр сонирхолтой нээлт хийв. Барилгын элсийг сайтар цэвэрлэтэл ханын зургийн үлдэгдэл олджээ. Сайтар хадгалагдсан энэ зурган дээр гэгээнтний дүрээс гадна хүн толгойтой загас, хоёр толгойт шувуу, аюулт луу зэрэг өвөрмөц амьтдыг дүрсэлжээ. Домгийн амьтдын дэргэд хүний жижигхэн дүрс ч байлаа.

Эртний хот нууцаа дэлгэв

Козлов 1907 оны зун Монголын засаг захиргаанаас малтлагаа зогсоож, тус улсаас нэн даруй гарах зарлиг хүлээн авсан байна. Үүний шалтгаан нь нутгийн иргэдийн гомдол байв. Харийнхан хориотой хотыг хөндөж, сүнснүүдийг хилэгнүүлж байна гэж тэд үзжээ. Тухайн үед Монголд их ган гачиг болж, төвийн бүс хүчтэй газар хөдлөлтөд өртсөн нь үнэхээр тохиолдол уу эсвэл давхцал уу. Өвгөд хөгшчүүд байгалийн гамшигт үзэгдлийг «Харийнхан манай газар нутагт хөл тавихад өвөг дээдсийн сүнс хилэгнэсэн» хэмээн тайлбарлаж байв. Ингээд Козлов Монголын засаг захиргаа хориглосоор байтал олж илрүүлсэн өчнөөн олдвор, гар бичмэлийг Санкт-Петербургийн Газар зүйн нийгэмлэгт аваачсан аж. Эртний хотын номын сангаас «си-ся» буюу тангуд хэлний толь бичиг олдсон нь ихэнх гар бичмэлийг тайлж уншихад дөхөм болжээ. Зарим хуйлмал бичигт хүн, гэрийн тэжээвэр амьтдыг анагаах эмийн жор байсан бол нэлээд хэдэн номонд XIII зууны 26-27 онд Чингис хаан Тангудыг эзэлж, Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд оруулсан тухай өгүүлсэн байв. Гэсэн хэдий ч эдгээр хуйлмал бичгийн зарим хэсгийг одоо хүртэл тайлж, уншиж чадаагүй аж. Тэдгээрийг эрдэмтдийн мэдэхгүй хэлээр бичжээ. Зарим нэг таамаглалаар бол энэ бичгийг эртний тайлгачид нууцаа дэлгэхгүйн тулд үйлдсэн байх магадлалтай гэнэ. Эрдэмтэд «Энэхүү бичиг бол Хар хотыг барьсан оньсого мэт соёл иргэншлийн материаллаг нотолгоо байж болох юм» гэсэн бас нэг хувилбар дэвшүүлсэн.

Оросын нэрт гүн ухаантан, Азийн ард түмнийг судлагч Н.К.Рерих мөхсөн хотоос авч ирсэн археологийн баримтыг судалж үзээд, эмэгтэй хүний толгойг гайхалтайгаар дүрсэлсэн нь маш их сэтгэгдэл төрүүлсэн тухай өөрийн тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичжээ. Эрдэмтэн «Хэзээ нэгэн цагт цөлийн хотод ийм хүмүүс амьдарч байсан учраас энэ газрыг зэрлэг гэж нэрлэж болохгүй» гэсэн байна.Мэдээж тус хотыг тухайн үеэсээ илүү өндөр хөгжсөн соёл иргэншил бүтээжээ хэмээн нэрт эрдэмтэн хэлсэн нь үнэний ор-той. Харин тийм соёл иргэншил байсан гэдгийг өдгөө олон сайхан домог бүхий элсэнд дарагдсан эвдэрхий балгас л сануулах шиг.

Эх сурвалж: http://vip76.mn/content/7147

                      wikipedia