МОНГОЛЫН ГУРВАН ӨРӨӨ ОНГИН ТАМГА ДЭЛХИЙН СОЁЛЫГ ХАМГААЛАХ ГЭРЭЭНИЙ БЭЛГЭ ТЭМДЭГ БОЛСОН НЬ

С.Дулам /Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор/

Монгол тамга дэлхий дэхинд мандан гийсэн нэгэн сонин түүхийг сөхөж, алдарт зураач Николай Рерихийн Энх тайвны Гэрээ буюу дайны үед хүн төрөлхтний соёлын дурсгал болон бусад байгууламжийг хадгалан хамгаалахад чиглэсэн олон улсын гэрээний бэлгэ тэмдгээр монголчуудын гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүдэн чандмань тамга хэрхэн тодорсон учрыг энд өгүүлье.

1929 оны 10-р сарын 17-нд Рерихийн Музейн шинэ барилгын нээлтийн ёслол болж, энэ дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй албаны хүмүүс, шинжээчид, зураачид хүрэлцэн ирж оролцжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгчөөс эхлээд олон орны төр засгийн удирдагчид баяр талархал хүргэж, гарын үсэгтэй илгээлтээ ирүүлсэн байна. Парисын алдарт сийлбэрчин Анри Дропси энэ үйл явдлыг тохиолдуулан шинэ медалийн зураг гаргажээ. Гэхдээ Николай Рерих Нью-Йоркод гагцхүү эрхэм дээдсийг угтан авч, олон түмний баяр талархлыг хүлээн авахаар ирсэн юм биш, түүний аяллын хамгийн гол зорилго нь дайны үед соёлын дурсгал болон байгууламжийг хадгалан хамгаалах олон улсын гэрээнд гарын үсэг зурах ажлыг урагш нь ахиулах явдал байлаа. Н.Рерихийн Энх тайвны гэрээний эх бичвэрийг 1928 онд түүний давхар хяналтын доор олон улсын эрхзүйн доктор, Парисын Их сургуулийн профессор Жорж Шклавер найруулсан байна. Энэ гэрээний хэсгээс иш татвал: “байлдаж байгаа талуудын хувьд аливаа соёлын дурсгал, урлаг, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагууд, шинжилгээний ангиуд, түүний бие бүрэлдэхүүн, эд хэрэгсэл, цуглуулга зэрэг нь төвийг сахисан байр суурьтай байх бөгөөд тэдгээрийг хүндэтгэн хамгаалах үүрэгтэй. Гэрээ байгуулагч бүх Эрхэм Этгээдийн ард түмэн, засгийн газар, дайтаж буй цэргүүдийн зүгээс эрхэмлэн хамгаалалтад авах эрх нь өөрийн тусгай таних тэмдэг, туг далбаа бүхий соёлын дурсгал, байгууламж, шинжилгээний ангийг ивгээлдээ авснаар баталгаажна” хэмээн заасан байдаг.

Рерихийн Энх тайвны Гэрээнд дурдсан “тусгай туг далбаа” гэдэг нь сүүлдээ Энх тайвны туг сүлд нэртэй болсон бөгөөд цагаан тойрог дэвсгэр дээр зурсан улаан өнгийн гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүдэн чандмань тамга байжээ. Энэ дүрс бол соёл хэмээх нэгэн хүрээнд багтсан урлаг, шашин, шинжлэх ухаан гурвыг бэлгэдсэн хэрэг бөгөөд мөнхийн тойргийн төв дунд хүн төрөлхтний өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн зангилааг дүрсэлсэн юм санж. Учир нь Н.Рерих дэлхий даяар аялан явах зуураа энэ тамганы дүрсийг Ази, Европын олон газар олж илрүүлжээ. Монголын хадны сүг зургаас эхлээд шинэ чулууны үеийн ваар сав, Химаалайн бүх угсаатны дээлийн энгэрийн хээнд, бурханы шашинтны туг далбаанд болон домог туульсын баатад Гэсэр хаан, Рэгдэндагвын зураг дээр, копт болон этиопын эртний дурсгал, оросын бурхны хөрөг, Кавказын сэлэм жадны гурда тэмдэг, Загалмайтны аян дайныхны халх бамбай, Тамплиерүүдийн сүлд тэмдэг, Страсбургийн эх дагинын болон Германы Ханс Мемлинг зураачийн “Христийг бишрэхүй” уран зурагт Есүсийн цээжин дээр, Төвдийн гурван эрдэнийн бэлгэдэл, Хятадын тэнгэрийн сүмийн дотор чимэглэл, Энэтхэгийн хүслийг биелүүлэгч Чандмань эрдэнэ гэхчлэн энэ дэлхийн газар сайгүй байдаг байна. Энэхүү дүрсийн түгээмэл тархац болон бүхий л цаг үед хамаарах байдлыг нь бодолцон үзээд Рерих дэлхийн соёлын үнэт эрдэнэсийг хадгалан хамгаалах тал дээр энэ тамгыг давж гарах бэлгэдэл үгүй гэж үзсэн байна. Чингэхдээ бидний бодлоор Рерихийн өөрийн биеэр үзэж харсан Монголын хадны сүг зургаас эрт үед хамаарах нь эдгээрийн дотор бараг үгүй буй заа [Зураг 1, 2].

Улаан загалмайн туг далбаа, хүмүүний амь нас, эрүүл мэндийг авран хамгаалахыг бэлгэддэгийн нэгэн адил Энх тайвны туг далбаа хүн төрөлхтний соёлын бүтээлийг авран хамгаалах учиртай ажээ. Энх тайвны туг сүлдийн Хороог 1929 онд Нью-Йоркод анх үндэслэсэн бөгөөд дараа жилээс нь Парис, Бружид байгуулагджээ. Энх тайвны гэрээний гол зарчмыг Жорж Бернард Шоу, Альберт Эйнштейн, Герберт Уэльс, Равийндранат Таагүр зэрэг агуу их хүмүүс дэмжжээ. Энх тайвны гэрээг тунхаглан батлахад гарч байгаа ахиц дэвшилд сэтгэл ханамжтай болсон Н. Рерих 1929 оны намар эл гэрээгээ батлуулахаар Энэтхэгт буцаж ирсэн байна. Дараагийн зургаан жилд нь энэ Гэрээг батлуулахад тус дөхөм болгохын үүднээс дэлхийн олон хотод олон улсын бага хурал зохион байгуулсан байна. Ингээд эцэст нь 1935 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд буюу америкчуудын баярын өдөр АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рузвельтийг байлцуулан Панамерикийн холбоог байгуулалцсан Латин Америкийн хорин орны төлөөлөгчид Цагаан-Байшинд Рерихийн Энх тайвны гэрээг батлаж, АНУ-ыг төлөөлөн Генри Уэллэс гарын үсэг зуржээ [Зураг 3]. Энэ бичиг баримт бол дэлхийн соёлын өвийг хадгалан хамгаалахын чухлыг дэлхийн олон улсын анхааралд хүргэх гэсэн Н.Рерихийн гучин зургаан жилийн хөдөлмөр дуусгавар болж буйг харуулсан үйл явдал байлаа [Decter 2004, 130-133].

Чингэхлээр гурван өрөө онгин тамга гэдэг бол монголчуудыг хүн төрөлхтөнтэй, монгол соёлыг хүн төрөлхтний соёлтой холбож буй хэлхээс мөн бөгөөд эл тамгадын судалгаа нь чанагш үргэлжилбэл, хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн харьцуулсан судалгааны эх сурвалж болж болох талтай [Дулам III, 2007, 19].

Энэ бүхнийг үл өгүүлэн Рерихийн Энх тайвны Гэрээнд дурдагдан буй монголчуудын гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүдэн чандмань тамганы тухайд нарийвчлан өгүүлье. Хамгийн сонирхолтой нь дээрх гурван өрөө онгин тамганы дүрсийн олон жишээн дундаас хамгийн эртнийх нь Монголын хадны сүг зураг болж таарч байна [Зураг 1]. Н.Рерих Монгол орноор аялан явах зуур энэ тамганы дүрс хадны сүг зурагт дүрслэгдснийг олонтаа үзэж өнгөрсөн бөгөөд Өвөрмонголын нутаг Манжуурт ч бас тааралдаж, тэдгээрийг гэрэл зургийн хальсанд буулган авчээ [Зураг 2]. Энэ тамганы дүрсийн анхдагч бүтэц нь гоо зураасаар биш, матигар зураасаар бүтсэн нэгэн дугуй тойрог буюу онгин тамга болно. Ийм дүрсийг олон монгол угсаатан “зоосон тамга”, “хүрд тамга”, “цагираг тамга”, “төгрөг тамга”, “дугуй тамга” гэхчлэн янз бүрээр нэрлэх боловч олонхидоо бүр “наран тамга” гэж хэлдэг. "Naran" - хэмээх нэр нь ертөнцийг гийгүүлэгч тэнгэрийн эрхэстэй холбогдвол энэ тамганы гол бэлгэдлийн утга нь тодрон гарч ирэх бөгөөд "Наран тамга" гэдэг нэр томьёо нь Сэцэн хан аймгийн Боржигин Сэцэн вангийн хошууныханд түгээмэл аж [Дулам III, 2007, 64-71]. Наран тамганы түүхийг сөхөн хэлэлцвэл Монгол оронд элбэг тохиолддог Буган чулууны орой магнай орчимд сийлээстэй байж, дээд тив тэнгэрийн орныг нараар төлөөлүүлэн дүрсэлдэг. Харин онгин тамга хоёр удаа цуваа маягаар тохиолдвол өрөө онгин тамга болдог бөгөөд энэ нь байгаль гарвальт соёлын жишээ болох наран тамга гэхээсээ илүүтэй техник гарвальт соёлын цувуулсан хос хүрд буюу хүрдэн тамга, дугуй тамга болж хувирна. Учир нь хорвоо ертөнцөд хоёр нар гэж үгүй билээ. Өрөө онгин тамгыг өнөө болтол Архангай, Булган, Баянхонгор, Завхан, Төв аймаг [Чойсамба 1974, 74, 77, 79, 84, 106] зэрэг төв халхчуудын дунд хэрэглэсээр иржээ.

Онгин (наран) тамганы залгаагаар чандмань тамгыг ярихын учир нь бүтэх арга, зохиомжийн хувьд онгин тамганаас шууд үүсгэмэл шинжтэйгээс болжээ. Нэгэн үгээр хэлбэл, онгин тамганы анхдагч дүрсийг дахин үржүүлээд гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүдэн чандмань тамгыг гарган авч байна. Чухам иймэрхүү дам үүсгэмэл шинжтэй учраас Рашаан хадны болон бусад газрын тамгадын цоморлиг дотор бараг үзэгдэхгүй боловч Ховдын Мянгад сумын Бужгирын хадны болон Говь-Алтайн Цагаан голын хадны дүрсийг дурдаж болох юм. Түүнчлэн эрт цагт монгол угсаатантай угсаа гарал нэгтэй Сибирь, Уралын алтай язгуур хэлтний тамгад дунд ч бараг үзэгдэхгүй атал монгол угсааны хаадын зоосны тамга дотор Аргун хааны (1284) зоосны тамга хөмөргөн чандмань, Эмир Тимур (Тамерланг-1291) хааны зоосны тамга босоо чандмань тамга байсан [Пэрлээ 1976, 199] ажээ. Хожуу үеийн монгол хошуудын малын тамгад дотор Сэцэн хан аймгийн Боржигин сэцэн вангийн хошуу, ялангуяа Сан бэйсийн хошуу, То вангийн хошуу, Дайчин бэйсийн хошуу, гүн Гомбожав, гүн Цанлигдоржийн хошуу, гүн Махасүгийн хошуу, Түшээт хан аймгийн Мэргэн вангийн хошуу, Баруун гүн Намжилдоржийн хошуу, Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, Наранхутагтын шавь, засаг Доржжавын хошуу, Засагт хан аймгийн гүн Балдоржийн хошуу, Амбан вангийн хошуу, Богдын их шавь нарын дунд энэ тамганы элдэв хувилбар дүрсүүдийг хэрэглэж байжээ. Харь овгийнхны дотор Свияг татар, Мажар нарын дунд байсан бөгөөд монгол хуучин овгоос барулас нар босоо чандмань тамгатай байв. Гурван өрөө онгин тамгыг мөн гурван нүд[тэй] чандмань тамга хэмээн нэрлэх бөгөөд энэ бол согд, уйгараар дамжиж, монгол соёлд нэвтэрсэн эртний энэтхэг соёлын зүйл буюу үлгэр туульст гардаг гадаад далайгаас залж авчирсан, гайхамшигт ид шидтэй хүн бүхний хүслийг хангагч норов эрдэнэ, хаан төрийн долоон эрдэнийн нэг [О.Сүхбаатар 1999, 246] - чандманийн (согд: čynt”many; čindāmani; уйгар: čintamaņi; самгарди: cintāmaņi; монг. бичиг: čindamani; “зүрхэн эрдэнэ”) нэрээр нэрлэсэн хэрэг болно. Гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүд[тэй] чандмань тамгыг Архангай, Говь-Алтай, Дорноговь аймагт [Чойсамба 1974, 74, 85, 89] өнөө болтол хэрэглэсээр байна.

Гурван өрөө онгин тамга буюу дугуй хүрээтэй гурван нүдэн чандмань тамганы бэлгэдэл утга нь болохоор монгол угсаатны домог зүй, бөө мөргөлийн соёлд Хүмүүн, Тэнгэр, Газар гурван мандал буюу монгол домог зүй, бөө мөргөлийн гурван ертөнцийн төлөөлөл дүр дүрс болдог. Монголын эртний яруу найраг, зан үйлийн шастир гэж болох “Галын ерөөлийн сударт”:

Kűműn tngri γajar γurban-u

Kűčű sűlde buyan kesig-i

Kűrűn iregűljű biden-dűr

Kűsel-iyer őggűn soyurq-a

[Rintchen I, 1959, 12]

хэмээсэн нэгэн бадаг шүлэг байдаг. Эл бадаг шүлгийн эхний хоёр шадыг зэргэд бүтцээр нь харьцуулбал, “Хүмүүний хүч”, “Тэнгэрийн сүлд”, “Газрын буян хишиг” гэсэн холбоо үгс болох бөгөөд бие биетэйгээ харьцан үүсгэдэг утгын даацаараа хэд дахин задрах хийгээд мөн төд дахин хураагдан нугарч, эл гурван үгэнд зангилагдах бүлгээ. Эл гурван үгэнд монгол бэлгэдлийн гүн ухааны охь шим хуримтлагдан буй гэхэд хилсдэхгүй бизээ [Дулам 1997, 147]. Эл гурван мандлыг дүрсийн хураамжид оруулмагц гурван өрөө онгин тамга буюу гурван нүдэн чандмань тамга болох юм. Үүнд орой дээрх онгин тамга нь буган чулуун хөшөөнд байдагтай нэгэн адилаар “наран тамга” гэдэг анхдагч утгаараа тэнгэрийн төлөөлөл болсоор байна.

Чингэхдээ Николай Рерихийн Энх тайвны Гэрээ буюу дайны үед хүн төрөлхтний соёлын дурсгал болон бусад байгууламжийг хадгалан хамгаалахад чиглэсэн олон улсын гэрээний бэлгэ тэмдгээр яг бүрэн бүтнээр нь аваад үзвэл дугуй хүрээтэй гурван өрөө онгин тамга буюу дугуй хүрээтэй гурван нүдэн чандмань тамга тодорсон билээ.

Дугуй хүрээтэй гурван өрөө онгин тамга буюу дугуй хүрээтэй гурван нүдэн чандмань тамга нь Засагт хан аймгийн Амбан вангийн хошуу, Богдын их шавь нарын дунд ихэд дэлгэрсэн тамга байжээ. Энэ тамганы бэлгэдлийг нарийвчлан аваад үзвэл Хүмүүн, Тэнгэр, Газар гурван мандал аль ч орон зүг, зовхис, өнцөг завсарт эндэлгүй энх тунх, мөнх оршихуйн бэлгэдэл болдог [Дулам III, 2007, 76].

Чухам энэхүү үүдэл санааг зураач хүний уран нарийн сэтгэлгээгээр бодож олсон Н.Рерих болон түүний хамтран зүтгэгсэд нэгэн хүрээнд багтсан урлаг, шашин, шинжлэх ухаан гурвыг орлуулан бэлгэдсэн хэрэг бөгөөд дайны үед хүн төрөлхтний соёлын дурсгал болон бусад байгууламжийг хадгалан хамгаалахад чиглэсэн олон улсын гэрээний бэлгэ тэмдгээр сонгон авчээ.

...1927 оны намар, түүх, угсаатны зүй, байр зүйн судалгааны том аялалыг Төв Азид зохион байгуулсан, Николай Константинович Рерих эхнэр, хүү, дагалдах хүмүүсийнхээ хамт Монголд иржээ.

Төв Азийг судлах эрдэм шинжилгээний багийг ахалж ирсэн нэрт эрдэмтэн Төвдийн Лхаса хотод очих зөвшөөрөл хүлээн Улаанбаатарт саатаж өвлийг өнгөрөөсөн байна Санкт Петербургийн уран зургийн академи, их сургуулийн хуулийн ангид суралцан төгссөн энэ хүн амьдралынхаа туршид долоон мянга гаруй зураг зуржээ бүтээлд нь дорнын сэдэв давамгайлдаг Монголын Дурслэх Урлагийн Музейн сан хөмрөгт Н.К.Рерихийн хэд хэдэн бүтээл бий.

Түүнийг Дорно дахинд Оросын нөлөөг хүчтэй болгох гэж зориуд Монгол, Төвд, Энэтхэг рүү илгээжээ. Н.К.Рерихийн гэр бүлийнхний 1927 онд амьдарч байсан байшин Баянзүрх дүүргийн дөрөвдүгээр хороо, Отгонтэнгэр их сургуулийн зүүн талд бий.

Рерих 1947 онд Энэтхэгт нас барсан бөгөөд өтөл насандаа Орост амьдрах зөвшөөрлийг гуйсан боловч зөвшөөрөл олгоогүй юм. Гэхдээ улаан Оросын "Буддист гэдэг нэртэй тагнуулч, улс төртэй хутгалдсан нэгэн юм" гэж эдүгээ Оросын зарим эрдэмтэн үзэж байна.

Эх сурвалж: http://mass.mn/n/1499

                      http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=110985

Эвэртэй чонын дүрстэй бүсний тоногийн талаар.

Эвэртэй чонын дүрстэй бүсний тоногийн талаар.

Зураг 1. Баруун хойд Хятад, Хүннүгийн үе буюу МЭӨ II зуун, Шармалдсан хүрэл, босоогоор 5 см, өргөн 7,5 см /Азийн Урлагийн Үндэсний Гиймээ музей, Парис/ Бүртгэлийн дугаар МА 3409. 

“(Хятад: 秦朝; пиньинь: Qín Cháo; Вэйд-Гайлс: Ch'in Ch'ao) Цинь улс мөхсөнөөс хойш Хүннү нар өмнө нь дутааж гарсан Ордосын нутгийг эргүүлэн авч, эзэгнэж байсан Юэжи нарыг хөөн гаргаж аймгийн холбооны анхны тэргүүн Модун Шаньюйн удирдлага дор Хятадын хил хязгаараас хойших тал нутгийг эзэлж эхэлжээ. МЭӨ II-I зууны үед өдгөөгийн БНХАУ-ын нутагт буй Налин Гаотү, Алүчайдэн, Сигоупань зэрэг газраас олдсон зүйлийн өгүүлэмж, үлгэр домгийн амьтад болон ан гөрөөний сүрлэг дүр зураг нь хийгдэхээ больжээ. Харин оронд нь хүний үйл ажиллагааг үзүүлэх болж, амьтны дүр дүрс нь сүлдний шинж чанартай болсон. Энэ нь заримдаа эвэртэй чоно байх болсон нь анзаарагдах болсон. Эл чоно Хүннү нарт тоогдох цорын ганц амьтан байсан бололтой. Өгүүлэн буй бүсний тоногоос үзвэл, дээш татагдсан завж, урт хоншоор, шовх соёо, дэл сэрвээгээ дагаж уруудсан шувууны толгой болж хувирах эвэр, хурц хумс зэрэг нь үлгэр домгийн чоно болохыг илтгэх мэт санагдана” гэжээ. Чингэхлээр Монголчуудын дунд өвөг дээдсээ Бөртэ-Чино, Гуа-Маралтай холбон үзэх ойлголт байдаг нь Чоно, Буга зэрэг зэрлэг амьтдыг шүтэж дээдлэн эрхэм зэрэгт эн тэнцүүлсэн хэрэг болно. Тэр дундаа Чоно дээдлэх үзэл уламжлал нь нүүдэлчдийн сэтгэлгээнд энгийн бус байдлаар дүрслэгдэх агаад этгээд гаж шинжийг илэрхийлэх гол хэмжүүрийн хүрээнд “эвэрт-чоно” гэсэн эгэл биш чанартай амьтан дүрсэлж оюун санааны болоод ахуйн хэрэгцээнд оруулж ирсэн нь түүхэн баримт болдог.

"Эвэр эрхэмлэх ёс" 2013 он О.Батчулуун

"Эрин зууны ёс зvй"

Бурханы шашны сургуулийн гавж Нямсамбуу багш "Эрин зууны ёс зvй" сэдвээр Цахим Өртөө Дээд Сургуулийн оюутнуудад хичээл заалаа.

Scythian statue

Scythian statue - monumental sculptures Iranian tribes of the Scythians, who lived in VII - III centuries. BC. e. These monuments are of two basic types. The first is the simple anthropomorphic form with clearly defined torso, shoulders and head, but without excessive detail. The second - male statue with an expressive face and presence descended down mustache. They are the leaders, soldiers and accompanied by marked an ax and a case for bow and arrows, and Riton (vessel in the form of a horn) in your hand. Also considered a characteristic feature of their folded hands on his chest. Traditionally, these statues set on mounds of Scythian nobility. Unclear primitiveness of their performance, because it is quite strange to the people, which was the bearer of Scythian art, trained in cooperation with ancient Greek classical tradition.

http://www.spadok.org.ua/starozhitnost/kam-yan-babi-storozh-ukra-nskogo-stepu

What is the basis for Scytho-Iranian theory?

If this theory reflects the reality, it should be based on all pertinent data: linguistic, religious - mythological, ethnographic and archeological data.

The noted expert on Scythian history L.A.Yelnitskiy, on the basis of the comprehensive analysis of historical works and factual materials, comes to a conclusion that the vestiges of Scythian culture for a long time and persistently languished in the cultures of Türko-Mongolian (and in a smaller degree in Slavic and Finno-Ugrian) peoples [Yelnitskiy L.A., 1977, 243]. Archeological materials, especially the so-called animal style art, also neither confirm nor deny the affinity of Scythian and Türko -Mongolian cultures. As to the religious attributes, it is possible to state the following: if Scythians were Iranian-lingual, they would have had a common deity with Persians, and would not be fighting them as long and persistently as described by Herodotus. Further we shall see, that the names of the Scythian gods can be explained based on the Türkic language.

The body of archeological material gives L.A.Yelnitskiy a basis to affirm that in the body of Scythians were few of the Iranian elements. He writes: ‘It inclines to think, besides, that it is possible to speak about Iranism of Cimmerians and Scythians only with reference to some components of these collective names’ [Yelnitskiy L.A., 1977, 241].

Hence, the Scytho-Iranian theory cannot be with certainty based on ethnographic, religious - mythological and archeological materials. The (Russian - Translator’s note) official historical science surmises that it is based on linguistic data, which has a decisive significance for the interpretation of ethnic ancestry of ancient tribes.

Emergence of the Scytho-Iranian theory begins with ‘finding’ of the Iranian roots in Cimmerian, Scythian and Sarmatian words preserved in various sources. K.Müllenhoff begins this etymological research, and Vs.Miller and M.Fasmer continue it. After them the Scytho-Iranian theory for (Russian - Translator’s note) official historical science becomes axiomatic.

In the Soviet time, V.I.Abaev was working persistently and purposefully on Scythian etymology from the point of view of the Ossetian language, and he invented a distinct Scythian or Scytho-Sarmatian language in the Indo-European language group. In his work, ‘Dictionary of Scythian Words’ are 353 Scythian words found in the sources, which by phonetical transformations are converted into Old Ossetian lexical units [Abaev V.I., 1949, 151-195].

Before the analysis of Abaevan etymologies, let’s address the V.I.Abaev’s statement about the value of his studies: ‘I subjected to an analysis the undoubtedly Iranian elements and I hope that this ends the light-weighted and irresponsible speculations on Scythian material which do not have anything common with a science ‘ [Ibis, 148]. When a scientist plunges on potential opponents with such zeal, it already tells about the weakness of his position. The Abaev’s etymologies in reality suffer an unsystematic character and many semantic disconnects.

V.I.Abaev and his predecessors begin the Scytho-Iranian etymology with personal names of the Scythian progenitor Targitai and his sons Lipoksai, Aripoksai, Kolaksai.

Targitai, in the opinion of the supporters of the Scytho-Iranian theory, consists of two parts: darga and tava. In Old-Iranian darga ‘long’ or ‘sharp’, tava ‘power, force’, Targitai is thus ‘Longostrong or Arrowstrong’ [Abaev V.I., 1949, 163; Miller Vs., 1887, 127].

From the positions of Türkic language the word Targitai consists from targy or taryg - Old Türkic ‘farmer’ and soy~toy - Türk. - ‘clan’; as a whole it is ‘Clan or Ancestor of the Farmers’. Besides, the name Targitai is met not only in Herodotus, it also appears with Avars as a Türkic name. Theophilact Simocatta (the historian of the 7 c.) informs, ‘Targitiy is an outstanding man in the Avar tribe’ [Simocatta Th., 1957, 35]. Menandr the Byzantian informs that in 568 the Avar leader Bayan has sent Targitai to Baselius requesting a concession [Byzantian Historians, 1861, 392]. In 565 Avars sent the same Targitai as an ambassador to Byzantium [Ibis, 418]. In the 2 c. Polien informs that Scythians, living at Meotian (Azov) Sea, had a famous woman named Tirgatao [Latyshev S.V., 1893, 567]. Hence, these Scythians were also Türkic speaking.

Lipoksai is a senior son of Targitai. The etymology for this word Abaev borrows from Fasmer. The second part, in his opinion, consists of a root ksaia~khsai ‘to shine, to sparkle, to dominate’, Ossetian. - ‘queen, dawn’; the first part is not clear, there can be a distortion instead of Khoraksais: compare Old Iran. hvar-xsaita ‘sun’, Pers. Xorsed [Abaev V.I., 1949, 189].

Let us compare it with the Türkic etymology. Türk. soi ‘clan, family, relatives, ancestors, generation, offspring, stock, origin’; ak ‘white, noble, rich’; aksoi ‘ a noble, rich clan; sacred clan, forefather’ etc. For Türkic peoples the names with an element soi is a usual phenomenon: Aksoi, Paksoi, Koksoi. The first part is lip~lipo~lep is ‘border’. As a whole, Lipoksai ‘Sacred Clan with (or Protecting) Borders, i.e. its Country’.

Arpoksai is a middle son of Targitai. The first part Abaev at once transforms in apra and ‘water’ and deduces from the Iranian roots ap ‘water’ and Ossetian ra, arf ‘deep’; apra ‘water depth’; ksaia‘possessor’; apra-ksaia ‘Possessor Of Waters’ [Abaev V.I., 1949, 189].

Let us compare it with the Türkic etymology. We already know about the second part: aksoy ‘a sacred clan, noble clan’. The first part - arpa ‘ barley, grain, product ‘; arpalyk ‘possession of land’;Arpaksai ‘Head of a Clan Possessing Land, Territory, or Clan of the Farmers’.

Kolaksai is a younger son of Targitai. Per Fasmer and Abaev, the second part ksaia ‘shine, sparkle, dominate’, in Ossetian khsart ‘valour’, khsin ‘princess’, khsed ‘dawn’ etc.; the first part is not clear, maybe, it is a distortion instead of Khoraksais, compare Old. Iran. khvar-khshaita ‘sun’ [Abaev V.I., 1949, 189]. The supporters of the Scytho-Iranian theory sometimes lead this name to the phonetic form of Persian Skolakhshaia and announce Kolaksai as a king of the Persian clan Skol (Skolot) ~ Scythians [Dovatur A.I., 1982, 207-208].

Let us compare it with the Türkic etymology. The second part of a word Kolaksai - aksai ‘a noble, sacred clan’; the first part - kola-kala ‘city, capital’; Kolaksai ‘Noble, Sacred Clan Of a (Protecting) Capital, Country’.

If we arrange in order the Iranian etymologies for the names of the father Targitai and his three sons Lipoksai, Arpoksai and Kolaksai, we receive: Targitai ‘Longostrong’, Lipoksai ‘Shine Of The Sun’, Arpoksai ‘ ‘Possessor Of Waters ‘, Kolaksai ‘ Shine Of The Sun or Skolakhshaia’. There is no etymological, semantical and lexico-structural system.

Let us consider the system in the Türkic etymology of the names of the father and his three sons. Targitai ‘Farmers Clan Noble Ancestor’, Lipoksai ‘Border Protecting Noble Clan’, Arpoksai‘Protecting Possession Noble Clan’; Kolaksai ‘Protecting Capital (i.e. Kingdom) Noble Clan’. The last, the younger son, as relayed by Herodotus, accepts the kingdom from his father after he brought home the golden tools fallen from the sky: the plough, yoke, hatchet, and cup [Herodotus, 1972, IV, 5].

Another word, the etymology of which serves as a proof of correctness for the Scytho-Iranian theory, is ethnonym Sak~Saka. As the ethnonym used by Persians for Scythians, it is considered to be a Persian word. But at the same time Persians could take it from the non-Iranian Scythians themselves. In the opinion of Abaev, Old Persian saka (with the meaning of Scyth) belongs to the totem of deer [Abaev V.I., 1949, 179]. Ossetian sag ‘deer’ from saka ‘branch, limb, deer horn, antler’. Many historians think that sak is a name of one of Scythian tribes, accepted by Persians as an ethnonym for all Scythians. None of the ancient authors notes the meaning of the ethnonym sak~saka in the sense ‘deer’, and Stephan Byzantian informs, ‘Saka are the people, so are named Scythians of ‘armor’ because they invented it’ [Latyshev V.V., 1893, Vol. 1, Issue 1, 265]. Here the word Saka approaches Türkic sak~sagy ‘protection, guard, cautious’. Besides, it should be noted that in Türk. sagdak ‘quiver’, i.e. ‘case for weapon of defense’. Sagai - ethnonym of Türkic people between Altai and Yenisei, part of Khakass people, Saka - ethnonym of the Yakuts. Thus, sagai~saka~sak is a Türkic word, which has passed into the ethnonym of one of Scyth tribes, and was accepted by Persians as their common ethnonym.

Ababa (Hababa) is the name of the mother of the Roman emperor Maximin, she was, apparently, an Alanian. Thinking that Alans are Iranian-lingual, Abaev etymologies this word thus: Iran. khi‘good, kind’; vab ‘to weave’; thus, Khivaba ‘Good Weaver’. In Türkic ab ‘hunt’, eb~ev ‘home’, aba ‘father, mother, sister’, Ababa ‘Mother Of Hunt or Mother Of House’, i.e. ‘Fairy’ in a good sense.

Sagadar, per Abaev: saka- + - dar ‘having deers’ is the name of a tribe near Danube [Abaev V.I., 1949, 179]. In Türkic: saga - Türkic ethnonym, -dar-lar is the plural affix; Sagadar is ‘Sags’.

To prove the certainty of Ossetian speaking Scythians, Vs. Miller counted that in Scythian words the Ossetian plural affix -ma is repeated twenty times [Miller Vs. 1886, 281-282]. A more attentive analysis shows that -ma in words given by Miller may be identified with Türkic affixes of plural -ma (-la in Balkarian), or possession -my (-dy-ly), or similarity -mai.

So, all the Scythian words assembled by V.I.Abaev in his ‘Dictionary of Scythian words’ would be possible to re-etymologize with those languages, whose carriers lived and continue to live in the so-called Scythian regions. Rather, it is necessary to do it, and with the subsequent comparison of the results of the Iranian, Türkic, Slavic and Finno-Ugrian etymological studies. Only on completion of this operation it would be possible to definitely tell what ethnoses lived under the common names of first Cimmerians, and then Scythians, Sarmatians, Alans-Ases. As the given here comparisons of the Iranian etymology with the Türkic show, the Scythians most likely were not Iranians, or among them were very few Iranian-lingual; basically they were Türks, it could be expected, and Slavs, and Finno-Ugrians, for the last also have not fell from the sky, and have lived in their (ancient ‘Scythian’) regions from the most ancient times.

§ 4. What the Scytho-Türkic etymology tells? Because the Scythian etymology of Herodotus from the point of view of the Iranian languages does not prove to be true, until now he is considered to be a frivolous linguist, even though he is recognized as an outstanding historian and ethnographer [Borukhovich V.T., 1972, 482, 493]. There are no doubts that if Herodotus etymologies were subjected to research from the polyethnical point of view of the Scythian tribes, the scientific conscientiousness of Herodotus and the soundness of his linguistic descriptions of the Scythian peoples will prove to be true.

Now consider some Herodotus etymology of the Scythian words, which do not find confirmation in the Iranian languages. For example, Herodotus informs that Scythians call Amazons by the nameeorpata, which in Hellenic means ‘husband killers’: Scythian eor means ‘husband’, and pata means ‘to kill’ [Herodotus, 1972, IV, 110]. Here is observed a rather transparent Türkic etymology:eor~ir~er ‘husband’, pata~eata~wata ‘breaks, beats, kills ‘. As a whole, eorpata in this sense coincides with Türkic ervata ‘kills husband’.

Herodotus informs that Scythian word enarei means ‘womanlike man’ [Ibis, IV, 67]. And the Greek doctor Hippocrates (5 c. BC) explains, that ‘between Scythians there are many eunuchs, they are engaged in female works and speak like women; such men are called enarei’ [Latyshev V.V., 1893, 63]. V.I.Abaev gives this word an Iranian etymology: Iran. a ‘not, without’, nar ‘man’, and a-nar-ia‘not a man, halfman’ [Abaev V.I., 1949]. This word almost coincides with Türkish ineir-anair, that is translated, as in Herodotus, ‘womanlike man’.

Per Herodotus, the Scythian word arimaspi means ‘one eyed people’. Scythian arima ‘one’, and spu ‘eye’ [Herodotus, 1972, IV, 27]. Assuming that one eyed people meant half closed eyes, thenarima can be determined as Türkic iarym ‘half, semi’, and spu~sepi’ slightly open eye’. Thus, Scythian arimaspi and Türkic iarymsepi ‘half blind, half open, half sighted’ almost coincide.

Herodotus connects the city Kizik with festival [Herodotus, IV, 76]. This city, located on the Asian coast of the Sea of Marmora, later began to be called Tamashalyk, which means ‘show’. The same meaning is transferred by a Türkic word kizik~kyzyk.

In the first legend about an origin of Scythians Herodotus names as their primogenitors Targitai and his sons Lipoksai, Arpoksai and Kolaksai. As we have already seen above, these names are etymologized in Türkic more convincingly than in Iranian.

The second legend about an origin of Scythians says that Heracleus, driving the bulls of Herion, came to uninhabited country. Here he run into bad weather and cold. Wrapped in a pork hide, he has fallen asleep, and at that time his horses disappeared. Waking up, Heracleus started to search for horses. In one cave he found a certain creature - half maiden, half snake. She told Heracleus that she had the horses, but she would not give them back until Heracleus makes love to her. They had born three sons. She named them Agathirs, Gelon, and younger Scyth. On advice of Heracleus, the mother arranged a competition between sons. Only Scyth could pull a bow of his father and put on his belt, therefore he remained in the country. From this Scyth, son of Heracleus, descended all Scythian kings [Herodotus. 1972. IV, 8, 9, 10].

Türkic j (dj) freely alternates with y, which in Greek is usually conveyed as g. Heracleus in Türkic Jirakl-Iirakl ‘earthly wit’; the clever wins all others, hence, he is a giant, hero. In Greek Heracleus is ‘famed hero, giant’.

The first son of Heracleus is Agathirs, more correctly, Agathiros. Here -os is a Greek name ending; ir ‘man, male, people’; agad-agas-agach ‘tree, forrest ‘ (interdental d~th was written in Russian through Greek symbol theta and sounded as ‘f’: Theodor-Feodor, Skif-Scyth, Agathir-Agafir, etc.). Agathir is ‘forrest people or people with tree totem’. Later we meet this ethnonym in the formsakatsir-agach eri with the same meaning. In Türkic language with the same semantics we have also ethnonyms Burtas (burta-as ‘forrest people’), Misher (mish-er ‘forrest people’).

The middle son of Heracleus is Gelon, in - Türkic jelon-jylan-yilan ‘snake’. This is a natural name of the son of the mother - half snake.

The younger son of Heracleus is Scyth, more correctly, Skyth-Skyt. Scyth in Iranian is not deciphered. In Türkic the word skyth consist of ski-eski-iski and -t-ty-ly. Last affix is an affix of possession in Türkic languages; the first part eske ascends, apparently, to the word ishky, i.e. pychak ‘knife’. Isky-t, Isky-ly ‘with knife, man with knife’ [Zakiev M.Z., 1986, 35, 37, 38; Smirnova O.I., 1981, 249-255]. Remarkable fact is that Türks used the part eski (eske - ishky) as an independent ethnonym [Kononov A.N., 1958, 74]. Besides, it is necessary to keep in mind that the name of Scythians arises in Assyrian documents of the 7 c. BC as Asguza-Iskuza-Ishguza [Yelnitskiy L.A., 1977, 25]. Here appear clearly the ancient name of the Türkic tribes as-ash and guz-oguz (ak-guz).

Skolot is a self-name of Scythians, its etymology could not be explained through the Iranian languages. In Türkic skolot consists of the part isky-sko, -lo is an affix of possession, -t is a second affix of possession. Skolo is skyty-skyt-skit, Skolot is ‘people mixed with Scythians’.

Alongside with ethnonym Scyth Herodotus gives still another ethnonym Savromat, applied to the people related to Scythians. Later its changed form Sarmat begins to be applied instead of Scyth. Per Abaev, Savromat ~Sarmat is an Ossetian word with a meaning of ‘black armed or dark armed’ [Abaev V.I., 1949, 184]. To name one black armed, next should be others, for example, red armed or white armed. Therefore etymology of Abaev does not convince at all. In Türkic sarma ‘bags from calf fur with hair on outside’. A rope braided from the horsehair was pulled through the ears stitched to the top edge of such a bag and attached to the saddle. In it were transported bagged provisions [Khozyaistvo, 1979, 142]. Sarma-ty, Sarma-ly is ‘man with sarma’.

Herodotus talks of Argrippeas, that they eat tree fruits. The name of the tree with fruits used for food is pontik. A ripe fruit is squeezed through a fabric, and the extracted black juice is called askhi. They lick juice and drink it mixed with milk. From the thick of askhi they prepare bread [Herodotus, 1972, IV, 23]. Many historians identify Argrippeas with Bashkirs. It is quite probable, as the Bashkirs when meeting Greeks could introduce themselves with pride as irat ‘real men’, in their attempt to translate it to Greek translated only the second part - at (horse in Türkic) - gippei. So could appear the word Argrippei.

In this message there are words pontik and askhi, which can be etymologized as pontik - bun-tek - bunlyk, where Old Türkic word bun is ‘soup, broth’, and pontik means ingredients for soup; and asaskhi-asgy, i.e. suitable for food (as-ash ‘food’). The Türks today are in fact making from the askhi dried pulp a pastille.

The etymology of the Scythian word Kaukas (Caucasus) is interesting. The first part - kau - in Türkic means ‘gray-yellow-white’, it is used in ethnonym kyuchak~kyfchak~kypchak ~kyu~kiji etc.; kyu swan ‘swan’. The fact that in the word Caucasus kau-kyu expresses the meaning of ‘whiteness’ is proved by another Scythian name of Caucasus - Kroukas. Pliny Segund (1 c. AD) writes that Scythians call the Caucasian mountains by the name Kroukas, i.e. ‘white from snows’ [Latyshev V.V., 1896, Vol. 1, Issue. 2, 185]. In Türkic kyrau is ‘frost, frozen dew, snow’. The second part of words Caucasand Kroukas is -kas, it means ‘rock, rocky mountain’. Compare: in the Altai language kaskak ‘steep slope’, common Altaic kad~kaz ‘bluff, cliff’.

An interesting Scytho-Türkish material is present in the Scythian mythological words.

Gestia - the Goddess of the home hearth - in Scythian is Tabiti, apparently, from word tabu ‘find, swindle’.

Zeus - the Supreme God, king and father of the gods and people - in Scythian is Papei, in Türkic babai ‘primogenitor’.

Geia - impersonation of the Earth, she gave birth to Uranium (sky), Mountains, Pont (Sea); Geia in Scythian - Api, in Türkic Ebi ‘primogenitor mother’ [Zakiev M.Z., 1986, 27].

The Scytho-Türkic etymologies given above show that among Scythians, certainly, were Türkic tribes. Therefore the opinion codified in the (Russian - Translator’s note) official historical science that there is only one Scythian language, that it is solely of the Iranian group, that allegedly the first Türks came to Europe only in the 4 c. AD under an ethnonym of Huns, that there was Türkization of Volga and Urals population that began only in the 4th or 7th century AD - all this, naturally, does not correspond to the reality.

http://s155239215.onlinehome.us/turkic/27_Scythians/EthnicRootsEn.htm#Iranian  

ӨӨРЧЛӨЛТ ГЭЖ ЮУ ВЭ?

Өөрчлөлт, хувиралт гэдэг нь бодлог зүйлсийг дан ганц утгаар нь хэлдэггүй гагцхүү бодилог болон бодилог бус юмсын дотоод дахь зохион байгуулалт түүний нэг хэвийн тэнцвэрт байдлаас хэлвэрээн алдаж өөрчлөгдөхийг хэлдэг юм. Энэ сэдвийн хамрах хүрээ энгийн хэдэн тайлбараар тогтохгүй бөгөөд молекул биологийн бүрэн дүүрэн төгс шинжийг илэрхийлэх жишээ нь өнөөдрийн хүн төрөлхтөн ажгуу. Өөрчлөн байгуулалт тэдгээрийн хувьсан цэгцрэх хийгээд үл цэгцрэх шинжүүдийн хамгийн тод томруун жишээ бол дэлхий дээрхи амьдралын хувьсал билээ.

19.10.15

Мөсөн Мумми эргэж ирсэн нь

Алтайн нуруунаас олдсон скифийн булшны тухай баримтат кино

Сенегамбии дэх дугираг чулуун байгууламж

Баруун Африкийн Сенегамбии дэх дугираг чулуун байгууламжууд

WEST AFRICA-13 41'42.67" N 15 32'07.45" W

Сенегамбии  дэх чулуун байгууламжууд нь дэлхий дээрхи хамгийн том хэмжээтэй чулуун байгууламж биш боловч зохион байгуулалттайгаар хийгдсэн өвөрмөц онцлогтой эртний дурсгал юм. 
Дэлхий дээр хараахан энэ төрлийн ижилхэн чулуун байгууламжууд олдоогүй. Тэнд ойролцооноор 1053 цагираг хэлвэрийн байгууламжуудаас нийт бул чулууны тоо 28931 ширхэг орчим байгааг илрүүлсэн. Тэдгээр бул чулуунуудын хэлвэр хийц, харагдах байдал нь хүний уламжлалт технологоор бүтээсэн болох нь анзаарагддаг.

Зүгээр нэг бүтээгдсэн мэт харагдахгүй байгаа нь нутгийн болон хилийн чанад дахь судлаач, сонирхогчдын анхаарлыг татсаар ирсэн.  

Бүх чулуун байгууламжын ойролцоо булшны байгууламжууд олддог. Он цаг хугацааны үечлэл тогтоож судалгааны эргэлтэд оруулах шаардлага нэн хэрэгтэй байгаа хэдий ч судлаачдын хувьд тус тусын онол дэвшүүлэх тул төдийлөн шийдвэрлэгдсэн зүйлгүй аж.  

Чулуун байгууламжууд үндсэн 4 хэсэгт хуваагддаг:

1. Kerbatch Central River Division (Gambia)
2. Wassu Central River Division (Gambia)
3. Sine Ngayène Kaolack (Senegal)
4. Wanar Kaolack (Senegal)

http://en.wikipedia.org/wiki/Senegambian_stone_circles

1. 
2. 

08.10.15

АМАЗОНЫ ЕРТӨНЦ

Евразийн тал нутаг дэх дайнч хэрцгийгээр алдартай нэгэн овог бол түүхэнд бичигдэж үлдсэн эрэлхэг бүсгүйчүүдийн тухай түүхэн тэмдэглэлүүд болно. Тэд эрчүүдээс ер дутах юмгүй агаад хүч чадал хийгээд байлдааны өндөр урлагийг эзэмшсэн баатарлаг бүсгүйчүүд байв. Энэ талаар эртний судлалын барим тавим судалгааны материалууд судлаачдын анхаарлыг ихэд татах болжээ. Жишээ гэхэд Скиф-Сарматын соёлын цэцэглэн хөгжсөн эрин үеийг өгүүлсэн Грекийн түүхэн бичгийн дурсгалд Амазончуудын гайхалтай дайнч байдлыг тод томруунаар бичсэн буй. Орчин үед дайчин бүсгүйчүүдийн булш хиргисүүрийг малтаж судалсан эрдэмтэдийн баг өмнөд Украйны талаас олдсон археологийн баримт бүрийг судалж үзээд тэдгээр булш бүрийн 20% нь эмэгтэй хүний булш болохыг илрүүлсэн байна. Эмэгтэй хүний булшны ихэнхи нь илэрхий дайнч эрэмгий хүний эд өлгийн дурсгалууд  байдаг. Сармат дайчдын булшны ерөнхий тархалт нь Дон, доод Болга мөрөн болон өмнөд Сибирийн тэгш талыг хамруулсан үлэмж хэмжээний дурсгалын бүсчлэлийг үзүүлдэг. 

Булшнаас гарч буй дайчдын хувца хэрэглэл зэрэг нь богино түрийтэй гутал, урт дээл маягийн гадуур хувцастай байдаг нь байгаль цаг уурт зохицсон нүүдэлчин хувцасны зохилдолгоог илэрхийлнэ. Тэдний хувцасны эх материалууд нь ноос, арьс, эсгий түрийтэй гутлууд болон эсгийгээр хийсэн төрөл бүрийн хувцасны материалууд гарч ирдэг. Нэхмэл урлалыг муугүй эзэмшсэн болохыг удаа дараагийн олдворууд илэрхийлдэг бөгөөд тэдгээр бүрт алтан ялтасууд чимэглэл байдалтай олдсоор байна. 

Скифийн дайчин бүсгүйн чимэглэл эрэлхэг эрчүүдээс дутах юмгүй гарч ирдэг. 

Жишээлбэл: 1990-ээд оны үед олдсон Пазюрюк булшны олдворууд эр, эм харилцан адилгүй зэвсэг дагуулж тавьсан байдалтай олдсон бөгөөд үүнд байлдааны сүх болон бусад нэр төрлийн цөөнгүй эд зүйлс дагалдуулан өрж тавьсан нь магадгүй дайчин хүний эдлэлийг хамтад нь үүрд үлдээсэн биз. 

Дайнч бүсгүй хүний булшнаас гарсан эд өлгийн олдворууд болон бүсгүйн бие цогцос илэрхий бусдын гарт хөнөөгдсөн байдалтай аж. Булш Sengileevskoe-2 – оос олдсон алтан ваарны шатаагдсан байдлаас нь үзвэл хадан гэртээ одогчийг нутаглуулах үед зарим эд зүйлсийг нь шатаадаг аж. Скифчүүд тухайн цаг үедээ нэр алдар нь цууриатсан дайнч улсууд байсан. “Тэд амьдралаас тулалдаан руу, тулалдаанаас амьдрал руу...” гэсэн зарчмаар амь зууж байсан гэх ба “Дайсныхаа хуйхийг авч цусыг нь хүртэл амсч өс хонзонгоо авдаг” гэж түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдсэн байна. Тодорхой овог аймгуудын холвоо нь тэдний хувьд амь зуулга болон ашиг хонжоо хамтын нэгдлийн хүчирхэг байдлыг илэрхийлэх ба тэдний дунд нум сумыг гаргууд эзэмшсэн нэгнийгээ ихэд хүндэлж эрхэмлэх үзэгдэл ажиглагдаж байв. 

Скифийн язгууртнууд нүсэр хэмжээний булш хиргисүүрийн соёлыг бүтээгчид байсныг хэдийнэ тогтоосон агаад булшнаас дээр дурдсанчлан үлэмж хэмжээний эд өлгийн зүйлс олдохоос гадна адуу мал хойлоглуулах үзэгдэл бусад үе үеийн археологийн соёлт үеүүдтэй ижил ажиглагддаг. Булшнаас гадна бунхан олддог. Скифийн эрин үеийг төлөөлөх гайхамшигт дурсгалуудын нэг бол Пазюрюкийн соёл бөгөөд Монгол-Алтайн Скиф хэв шинжтэй соёлын үлэмж хэмжээний олдворууд нь бусад соёлын хийгээд Скиф хэв шинжийн соёлуудаасаа тодорхой хэмжээний ялгагдах орон нутгийн өвөрмөц онцлого ажиглагддаг. 

04.10.15

卐 BATCHUKA_BODONGUUD 卐: МӨХСӨН ТИВ МУ

卐 BATCHUKA_BODONGUUD 卐: МӨХСӨН ТИВ МУ: Ер бусын зүйлийг судлах ухааны хүндтэй төлөөлөгч болох Джеймс Чёрчвардийн дэвшүүлсэн МУ тивийн онол эдүгээ зарим буйдангийн археологчи...